Emerytury mundurowych w Europie – krótsza służba w Polsce, długie kariery w Europie Zachodniej

W ostatnich dniach w mediach trwała debata dotycząca służby w formacjach mundurowych żony prezydenta - Marty Nawrockiej oraz żony wicemarszałka Sejmu - Urszuli Brzezińskiej-Hołowni, a także nabycia przez nie uprawnień emerytalnych. Obecna pierwsza dama była funkcjonariuszką Służby Celnej, następnie Służby Celno-Skarbowej, a na końcu Krajowej Administracji Skarbowej. Po tym, jak jej mąż Karol Nawrocki został prezydentem, przeszła na emeryturę po 18 latach pracy. Miała wówczas 39 lat. Z kolei żona Szymona Hołowni w wieku 38 lat, po 15 latach służby, w styczniu 2026 r. zakończyła pracę jako pilot wojskowy.

W Polsce emerytury dla żołnierzy i funkcjonariuszy służb mundurowych są wypłacane z budżetu państwa, a nie z ZUS — jak ma to miejsce w przypadku innych świadczeń emerytalnych. Osoby te nie opłacają również składek emerytalnych, rentowych ani chorobowych.

Zgodnie z polskim prawem osobie, która rozpoczęła służbę przed 1 stycznia 2013 r., emerytura przysługuje po 15 latach pracy i wynosi 40 proc. podstawy wymiaru, czyli wynagrodzenia zasadniczego wraz z dodatkami i premiami. Każdy kolejny rok służby zwiększa jej wysokość o 2,6 proc. Natomiast osobom, które rozpoczęły służbę po 31 grudnia 2012 r., emerytura przysługuje po 25 latach służby; świadczenie wynosi wówczas 60 proc. podstawy wymiaru i rośnie o 3 proc. za każdy kolejny rok. W obu przypadkach maksymalna wysokość emerytury mundurowej to 75 proc. podstawy wymiaru.

Według raportu GUS w 2024 r. wysokość przeciętnej emerytury z MSWiA wyniosła 6 238,42 zł, a z MON 5 982,15 zł. Dla porównania przeciętna emerytura z ZUS w całym 2024 r. - według GUS-u - wyniosła 3 862,61 zł.

W Czechach system wygląda inaczej — po zakończeniu służby żołnierze nie stają się automatycznie emerytami, a obowiązujące rozwiązania znacząco różnią się od polskich. Osoba odchodząca z wojska, zanim uzyska prawo do właściwej emerytury, otrzymuje dodatek za wysługę lat. Przysługuje on po co najmniej 15 latach służby, choć w kierownictwie resortu obrony i sztabie generalnym pojawiają się postulaty wydłużenia tego okresu. Świadczenie to gwarantuje dożywotnio minimum 20 proc. ostatniego wynagrodzenia wraz z dodatkami, a po kolejnych dwóch dekadach wzrasta do 35 proc. Żołnierz lub oficer odchodzący do cywila otrzymuje ponadto jednorazową odprawę w wysokości pięciu, lub sześciu pensji.

Zdaniem ekspertów, polityków oraz samych zainteresowanych rozwiązanie przyjęte w Czechach mobilizuje byłych mundurowych do aktywności zawodowej aż do osiągnięcia ustawowego wieku emerytalnego, który obecnie wynosi 65 lat. W zależności od daty urodzenia jest on jednak stopniowo podnoszony co miesiąc i docelowo ma sięgnąć 67 lat. Nowy rząd zapowiada zmianę przepisów i „zamrożenie” wieku emerytalnego na poziomie 65 lat. Dodatek za wysługę stanowi uzupełnienie cywilnego wynagrodzenia, a nie samodzielne źródło utrzymania, choć zapewnia poczucie stabilności finansowej. Po osiągnięciu wieku emerytalnego byli żołnierze zaczynają pobierać państwową emeryturę, która najczęściej przewyższa dodatek wypłacany przez wojsko. Jeśli jednak świadczenie cywilne jest niższe, armia dopłaca różnicę.

W Szwecji kwestia wieku i wysokości świadczeń emerytalnych wygląda jeszcze inaczej. Tam podstawowy wiek przechodzenia wojskowych na emeryturę wynosi 65 lat, bez względu na płeć. Wyjątkiem są oficerowie, którzy mogą zakończyć służbę w wieku 61 lat po 30 latach pracy, a piloci wojskowi w wieku 55 lat. W praktyce wielu pracuje dłużej, aby mieć wyższe świadczenie. Dla porównania powszechna emerytura w Szwecji przysługuje obecnie od 67 r. życia, na wcześniejszą - niższą emeryturę można pójść w wieku 64 lat, natomiast maksymalnie na etacie można pracować do 69 roku życia. Jej wysokość powinna wynosić 70-80 proc. ostatniej pensji, ale według szacunków w przypadku kolejnych roczników w przyszłości wskaźnik ten będzie spadać. Wypłatę emerytury szwedzkim żołnierzom gwarantuje państwo na podstawie umowy zbiorowej, będącą częścią kontraktu.

We Włoszech większość pracowników cywilnych również przechodzi na emeryturę w wieku 67 lat, natomiast wojskowi są uprawnieni do tego wcześniej, bo istnieją liczne ścieżki odejścia po 25 lub 35 latach służby. Wysokość świadczenia zależy od stopnia i stażu. Zwykle emerytury wojskowe są wyższe niż cywilne i wynoszą najczęściej od 2 do 3 tys. euro miesięcznie (8,5 tys. zł - 12,5 tys. zł). Reforma całego krajowego systemu emerytur z 2012 r., w wyniku której podniesiono wiek emerytalny i wprowadzono bardziej rygorystyczne kryteria, nie ma zastosowania do sektora obrony i bezpieczeństwa. To zaś oznacza, że wojskowi przechodzą na emeryturę wcześniej, zazwyczaj w wieku około 60 lat. Wymogiem nabycia prawa do emerytury jest minimum 20 lat składek. Po 35 latach ich płacenia można przejść na emeryturę w wieku 58 lat, a po 41 latach ich uiszczania - niezależnie od wieku. Jednak przepisy zabraniają wojskowym podejmowania dodatkowej pracy poza służbą. W zamian system emerytalny zapewnia im wyższe świadczenia i wcześniejszy wiek emerytalny.

We Francji wiek przejścia wojskowych na emeryturę ogółem ustalony jest na 52 lata, ale faktycznie jest wyższy lub niższy zależnie od statusu, rodzaju wojsk i stopnia, i waha się od 47 do 66 lat. Niezbędne jest przy tym wysłużenie określonej liczby lat. Minimalny okres służby to 27 lat w przypadku oficerów służby zawodowej, 20 lat w przypadku oficerów służby kontraktowej i 17 lat przy stopniach nieoficerskich. Policjanci mogą przejść na emeryturę w wieku 52 lat, najpóźniej w wieku 57 lat. Muszą jednak wysłużyć 27 lat. Średnio policjanci we Francji odchodzą na emeryturę w wieku 56 lat.

W Hiszpanii minimalny okres służby wynosi 15 lat. Wysokość emerytur jest uzależniona od stażu służby, wieku przejścia na emeryturę i stopnia wojskowego. Przy co najmniej 35 latach składkowych wysokość emerytury (w zależności od grupy) może wynosić od 24,5 do 51,3 tys. euro rocznie. Kwestia emerytur wojskowych od 2020 r. leży w kompetencji ministerstwa ubezpieczeń społecznych, a nie – jak wcześniej – ministerstwa obrony. Osoby, które rozpoczęły służbę przed 2011 r., są jeszcze objęte specjalnym systemem emerytur państwowych, finansowanym z budżetu państwa (Clases Pasivas), a pozostali są objęci ogólnym systemem ubezpieczeń społecznych, opartym na składkach pracowników i pracodawców.

W Belgii policja i wojsko w dużej mierze korzystają z systemu emerytur urzędniczych, a w dyskusjach publicznych regularnie wraca temat uprzywilejowania mundurowych. Federalna Służba Emerytalna opisuje reformę 2025–2029 zaostrzającą zasady wcześniejszej emerytury – m.in. od 2027 r. możliwe jest odejście w wieku 60 lat przy bardzo długim stażu (42 lata kariery). W wojsku debatowano też o podnoszeniu wieku emerytalnego do 60 lat. Świadczenia finansowane są ze środków publicznych.

W Luksemburgu dla części sektora publicznego funkcjonują odrębne rozwiązania. Policjanci i żołnierze objęci przejściowym specjalnym systemem mogą uzyskać emeryturę od 55. roku życia, jeśli mają 30 lat obowiązkowego ubezpieczenia. To wyjątek od zasad ogólnych, dlatego kluczowe są warunki i staż, a nie jedna „sztywna” kwota – wysokość zależy od składek i wynagrodzeń z kariery. Finansowanie odbywa się w ramach państwowego, publicznego systemu emerytalnego.

Na Węgrzech obowiązuje uzależniony od dochodów system emerytalny, obejmujący większość pracowników. W przeszłości wojskowi byli objęci specjalnymi przepisami emerytalnymi, jednak przeprowadzone w 2012 r. reformy ujednoliciły go. Personel wojskowy podlega zazwyczaj - podobnie jak inni - 65-letniemu wiekowi emerytalnemu. Możliwe jest jednak przejście do stanu rezerwy lub na wcześniejszą emeryturę, w zależności od kontraktu i okresu służby. Żołnierze i niektóre służby, jak policja, straż graniczna, dyplomaci czy sędziowie, mają prawo do dodatkowego świadczenia przyznawanego po przejściu na emeryturę - tzw. szolgalati jarandosag. Świadczenie to jest obliczane na podstawie stopnia, stanowiska i lat służby. W przeszłości mundurowi podlegali odrębnemu systemowi emerytalnemu - szolgalati nyugdij - który umożliwiał wcześniejszą emeryturę na korzystnych warunkach. Osoby, które podlegały jej przed reformami sprzed ponad dekady, nadal objęte są poprzednim systemem.

W Niemczech podobnie jak u Węgrów, wiek emerytalny wojskowych, ale też policjantów wynosi od 60 do 65 lat. W dodatku, dla mundurowych w większości przypadków za każdy rok służby nalicza się określony procent podstawy, lecz maksymalnie łącznie do 71,75 proc. ostatniego uposażenia. Średnia emerytura dla policjantów i wojskowych wynosi ok. 3,5 tys. euro. Łącznie liczbę pobierających emerytury urzędniczo-żołnierskie szacuje się na 1,5 mln osób, to nie tylko byli żołnierze czy policjanci, ale także funkcjonariusze służb więziennych, straży celnej czy niektórzy pracownicy administracji. (PAP)

zys/ pmk/ mrf/ jbw/ sw/ ptg/ awl/ mobr/ wm/ azk/ bst/ pś/ mhr/