Badanie objęło blisko 85 tysięcy osób z Polski, Norwegii, Szwecji i Holandii w wieku 55-64 lata losowo przydzielonych do zaproszenia na kolonoskopię przesiewową i obserwację. Badanie rozpoczęto w 2008 roku. Opublikowana praca przedstawia analizę zachorowań i zgonów z powodu raka jelita grubego po 13 latach obserwacji.

Badanie miało odpowiedzieć na pytania o wpływ koloskopii przesiewowej na zachorowanie na raka jelita grubego oraz na śmiertelność z powodu tego nowotworu.

– Naszym celem było zweryfikowanie, czy zaproszenie na badanie kolonoskopii przesiewowej zmniejsza ryzyko zachorowania i śmierci z powodu raka jelita grubego. Żeby to ocenić i określić wielość potencjalnej redukcji ryzyka, badanie musiało objąć odpowiednio dużą grupę ludzi i odpowiednio długo trwać - powiedział w rozmowie z PAP prof. Michał Kamiński. - Dzięki temu badaniu wiemy, co by było, gdyby ludzie nie mieli przeprowadzonej kolonoskopii i co by było, gdyby ludzie byli na nią zaproszeni i wykonali badanie - zauważył

W grupie zaproszonych na kolonoskopię przesiewową osób - bez względu na fakt, czy osoby zaproszone wykonały badanie - ryzyko zachorowania na raka jelita grubego było mniejsze o 20 procent.

- To znaczący wynik - ocenił profesor. - Gdybyśmy mogli uniknąć w naszym społeczeństwie 20 procent zachorowań na ten nowotwór, to by było dużo.

Jednak, jak zaznaczył profesor, tylko 40 procent zaproszonych na kolonoskopię zgłosiło się na nią. - W grupie osób, które poddały się badaniu ryzyko zachorowania zmniejsza się do ok. 40-50 procent. To jeden z największych efektów, jakiego można się spodziewać od działań profilaktycznych w onkologii - zaznaczył profesor Kamiński.

Badanie kolonoskopowe daje możliwość wykrywania raka, ale także zmian, które potencjalnie mogą nim się stać w przyszłości. Chodzi o polipy.

- Polip poprzedza raka jelita grubego i to o kilka-kilkanaście lat. Podczas badania mamy możliwość łatwego ich usunięcia, przez co zmniejszamy ryzyko zachorowania - powiedział profesor Kamiński. Zaznaczył, że nie wszystkie polipy przekształcą się w raka, ale w zasadzie zdecydowana większość raków jelita grubego zaczyna się od polipa.

Odpowiedź na drugie pytanie - czyli czy kolonospokopia wpływa na śmiertelność z powodu raka jelita grubego - była dla naukowców zaskakująca. Odsetek zgonów nie różnił się znacząco w obu grupach - kontrolnej, czyli tej, wobec której nie prowadzono żadnych działań, i grupie zaproszonych na badania.

- Wyniki tego badania zaskakują i różnią się od założeń, które przyjęliśmy wiele lat temu, kiedy projektowaliśmy to badanie – powiedział profesor Kamiński. - Ale to nie jest negatywna informacja, lecz właśnie bardzo dobra - zaznaczył.

Profesor wyjaśnił, że przez blisko dwadzieścia lat znacznie zmieniły się metody leczenia nowotworów i dlatego zmniejszyła się śmiertelność z ich powodu. Ten sam efekt widać w każdym z krajów objętych badaniem, czyli w Polsce, Norwegii, Szwecji i Holandii. Także bez wpływu na liczbę zgonów pozostał nieco odmienny system opieki zdrowotnej w każdym z tych krajów, bo wszędzie są wdrożone nowoczesne metody leczenia.

Pytany o to, czy zatem ma znaczenie, że choroba zostanie wykryta wcześnie, jeśli i tak śmiertelność w obu grupach objętych badaniem jest na podobnym poziomie, profesor zaznaczył, że są tu dwie perspektywy: pacjenta i systemowa.

- Dla pacjenta jest ważne , czy uniknie raka albo czy może przejść mniej inwazyjne leczenie, bo choroba zostanie wykryta we wczesnym stadium. Dla systemu jest różnica w kosztach. Badanie profilaktyczne jest znacznie tańsze niż leczenie nowotworu, szczególnie na zaawansowanym etapie choroby - powiedział Kamiński.

Profesor zaznaczył, że ryzyko zachorowania na raka szyjki macicy jest wielokrotnie mniejsze niż na raka jelita grubego. Mimo to cytologia jest rozpowszechnionym i często wykonywanym badaniem, czego nie można powiedzieć o kolonoskopii. Osoby po 50. roku życia mogą w Polsce zgłosić się na badanie profilaktyczne, ale zgłaszalność jest na niskim poziomie.

- Nie ma zaproszeń, nie ma struktury, nie ma organizacji, brakuje wielu elementów, więc nie możemy powiedzieć, że mamy w Polsce zorganizowany program badań przesiewowych kolonoskopowych - powiedział Kamiński.

Profesor zaznaczył, że nie można winić społeczeństwa za mały udział w badaniach. W zgłaszalności dużą rolę odgrywa system opieki zdrowotnej i sposób zapraszania na badanie. - Są skuteczne i sprawdzone metody, które wielokrotnie zwiększają zgłaszalność na tego typu programy profilaktyczne. Są kraje, w których sięga ona 60 procent. I o taką należy zabiegać - powiedział Kamiński.

Badanie przeprowadziła grupa naukowców z Polski, Norwegii, Szwecji i Holandii. Jego wyniki zostały opublikowane w prestiżowym czasopiśmie „The Lancet”.

W Polsce jest dostępny program badań przesiewowowych jelita grubego dla osób w wieku 50-65 lat, które nie mają objawów sugerujących nowotwór jelita grubego i nie miały kolonoskopii w ciągu ostatnich 10 lat. Mogą się też zgłosić osoby młodsze, w wieku od 40 do 49 lat, jeśli ich krewny pierwszego stopnia miał diagnozę nowotworu jelita grubego. Z danych uzyskanych z Narodowego Funduszu Zdrowia wynika, że od czwartego kwartału 2022 roku do końca października 2025 roku na badania zgłosiło się 238 tysięcy osób. Nowotwór jelita grubego wykryto u 2153 osób (co stanowi niespełna 1 proc. osób, które się zgłosiły), w tym u 942 kobiet i 1211 mężczyzn.

Innym badaniem przesiewowym w kierunku wczesnego wykrywania raka jelita grubego oraz stanów przedrakowych jest test FIT. To nieinwazyjne badanie na krew utajoną w kale. Jest dostępne w ramach programu „Moje Zdrowie”.

Aneta Pawłowska-Krać (PAP)

kra/ agz/