11 lutego przypada Międzynarodowy Dzień Kobiet i Dziewcząt w Nauce. Jest to święto ustanowione przez ONZ w grudniu 2015 r., którego celem jest podkreślenie roli kobiet i dziewcząt w nauce i zwrócenie uwagi na potrzebę zapewnienia kobietom takich samych możliwości uczenia się i pracy na równych warunkach.

Przy tej okazji program wspierający rolę kobiet w nauce - L’Oréal-UNESCO Dla Kobiet i Nauki - przesłał PAP wyniki raportu pt. „Efekt nagrody: widoczność lekarstwem na znikanie”. Wskazują one, że problemem nie jest brak kompetencji, lecz mechanizmy systemowe, które stopniowo ograniczają obecność kobiet w nauce.

Z badania wynika, że doświadczenie nierównego traktowania ze względu na płeć w polskim środowisku akademickim znacznie częściej dotyka kobiet niż mężczyzn. Deklaruje je 36 proc. badaczek i 9 proc. badaczy. „Połowa respondentek wskazuje również na przypadki naruszania zasad równości płci w miejscu pracy, podczas gdy wśród mężczyzn takie doświadczenia zgłasza 25 proc.” – czytamy.

Wśród najczęstszych wymienianych przez respondentki problemów są: nierówności płacowe, ograniczony dostęp do awansu, nadmierne obciążenie obowiązkami dydaktycznymi i administracyjnymi, pomijanie tytułów naukowych kobiet oraz deprecjonowanie ich kompetencji i osiągnięć.

Ponadto z badania wynika, że kobiety częściej otrzymują większą liczbę zadań niż mężczyźni zatrudnieni na analogicznych stanowiskach i znajdujący się na podobnym etapie kariery naukowej (38 proc. wobec 24 proc.). Jednocześnie ponad połowa badaczek odczuwa presję podejmowania dodatkowych obowiązków w celu udowodnienia swojej wartości (51 proc. wobec 31 proc. mężczyzn).

Nierówności widoczne są również na kolejnych etapach kariery akademickiej – pokazuje raport. „Choć kobiety stanowią ponad połowę osób ze stopniem doktora, w gronie profesorów jest ich jedynie 28 proc., a w obszarze STEM – niespełna 20 proc.” – podano.

Przywołano również badania Narodowego Centrum Nauki z 2022 r., które wskazują, że istotną rolę odgrywają bariery psychologiczne i kulturowe – brak wiary w powodzenie aplikacji grantowych deklaruje 59 proc. badaczek, w porównaniu do 37 proc. badaczy.

Raport zwraca uwagę także na istotne różnice w sposobie, w jaki naukowczynie prezentują swoje osiągnięcia. Kobiety rzadziej niż mężczyźni cytują własne publikacje – aż o 37 proc. mniej, używają o 12 proc. mniej pozytywnych określeń w opisach swoich badań i rzadziej dzielą się swoimi pracami w mediach społecznościowych, takich jak Twitter.

Wyniki badania wskazują także wyraźne różnice między płciami w ocenie własnych szans na sukces grantowy – kobiety częściej niż mężczyźni uznają swój dorobek naukowy i potencjał do pozyskania finansowania za niewystarczający.

Chociaż zainteresowanie kierowaniem projektami badawczymi jest podobne w obu grupach, to mężczyźni częściej posiadają w tym zakresie rzeczywiste doświadczenie. Jak czytamy, kobiety rzadziej decydują się na objęcie roli kierownika projektów, głównie ze względu na niższą samoocenę i większe obciążenie obowiązkami rodzinnymi, podczas gdy mężczyźni częściej rezygnują z tej funkcji z powodu nadmiernych obowiązków administracyjnych.

Wśród czynników zniechęcających do ubiegania się o granty, badaczki najczęściej wymieniają brak wiary w sukces (59 proc. w porównaniu do 37 proc. mężczyzn) oraz niską ocenę własnego dorobku naukowego (43 proc. wobec 26 proc.).

„Różnice w autoprezentacji i samoocenie nie są kwestią indywidualnych wyborów, lecz efektem funkcjonowania w systemie, który przez lata premiował określone style komunikowania osiągnięć. Jeśli nie zaczniemy ich uwzględniać w ocenie dorobku naukowego, będziemy nadal reprodukować nierówności, zamiast je niwelować” – podkreśliła, cytowana w informacji, dr hab. Magdalena Żadkowska, współautorka raportu – obok prof. Nataszy Kosakowskiej-Berezeckiej.

W Polsce program L’Oréal-UNESCO Dla Kobiet i Nauki jest prowadzony od 2001 roku. Jego celem jest promowanie osiągnięć naukowych utalentowanych badaczek, zachęcanie ich do kontynuacji prac zmierzających do rozwoju nauki oraz udzielenie wsparcia finansowego. W Polsce dotąd wyróżniono już 137 naukowczyń. Obecnie, jeszcze do 12 marca, trwa nabór do kolejnej edycji.

Z okazji Międzynarodowego Dnia Kobiet i Dziewcząt w Nauce organizowane są różne spotkania m.in. 11 lutego w Instytucie Geofizyki PAN w Warszawie zaplanowano spotkanie pt. „Badaczki, popularyzatorki nauki i liderki – kobiety w naukach ścisłych”. Z kolei Fundacja Odważne w Nauce – 13 lutego w Muzeum Sztuki i Techniki Japońskiej Manggha w Krakowie – organizuje piątą edycję Konferencji Odważne w Nauce 2026. Szczegóły na stronach organizatorów. (PAP)

akp/ zan/