Żerkowice – ponad 800 lat historii zapisanej w kamieniu, ogniu i ludzkiej pamięci

Od średniowiecznej osady, przez dwór i wielki pożar, po wojenne bunkry i współczesne sołectwo

Żerkowice to jedno z tych miejsc na mapie Zawiercia, w których historię można nie tylko przeczytać w dokumentach, ale również zobaczyć w krajobrazie. Jest tu Pańska Góra, pozostałości dawnego majątku, XIX-wieczna kapliczka, niemieckie umocnienia z czasów II wojny światowej, miejsca pamięci oraz remiza Ochotniczej Straży Pożarnej.

Historia Żerkowic sięga co najmniej 1220 roku.

Przez ponad osiem stuleci miejscowość przechodziła kolejne przemiany – od średniowiecznej osady, przez wieś związaną z majątkiem ziemskim, miejsce naznaczone tragicznym pożarem w 1934 roku, aż po teren niemieckich umocnień i przymusowej pracy podczas II wojny światowej.

Dziś Żerkowice są częścią Zawiercia i funkcjonują jako samodzielne sołectwo. Zachowały jednak własną tożsamość oraz pamięć o wydarzeniach, które przez wieki kształtowały życie kolejnych pokoleń.

Żerkowice mają ponad 800 lat

Najstarsza znana wzmianka o Żerkowicach pochodzi z 1220 roku.

W dokumencie biskupa krakowskiego Iwona Odrowąża miejscowość została zapisana jako „Zirkowycze”. Informację o średniowiecznej metryce Żerkowic potwierdzają również materiały Starostwa Powiatowego w Zawierciu.

W późniejszych źródłach pojawiały się kolejne warianty nazwy. W dziele Jana Długosza spotykamy formę „Żirkowicze”, a w późniejszych zapisach pojawiały się również inne warianty, między innymi „Żentkowicze”, „Rzętkowice” czy „Zętkowice”. Dawne źródła niekiedy myliły przy tym Żerkowice z pobliskimi Rzędkowicami.

Skąd pochodzi nazwa Żerkowice?

To pytanie nie ma dziś jednoznacznej odpowiedzi.

Można spotkać hipotezę, według której nazwa mogła mieć charakter patronimiczny i wywodzić się od dawnego imienia osobowego, np. Żyrek lub Żyrko. Tego rodzaju nazwy miejscowości były w średniowieczu spotykane.

W przypadku Żerkowic pod Zawierciem nie ma jednak wystarczających podstaw, aby przedstawiać tę teorię jako pewnik. Nie znaleziono źródła naukowego, które jednoznacznie potwierdzałoby takie pochodzenie nazwy.

Dlatego najbezpieczniej przyjąć, że pochodzenie nazwy Żerkowice pozostaje niewyjaśnione, natomiast jej najstarsza znana forma – „Zirkowycze” – jest poświadczona już w 1220 roku.

Żerkowice w dawnych wiekach

W średniowieczu Żerkowice były wsią związaną z ziemią krakowską i parafią w Kromołowie. W XV wieku miejscowość została wymieniona przez Jana Długosza w jego dziele Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis.

W 1424 roku król Władysław Jagiełło przeniósł Żerkowice, znajdujące się wówczas wśród dóbr Krystyna z Koziegłów, z prawa polskiego na prawo średzkie.

Przez kolejne stulecia życie mieszkańców związane było przede wszystkim z rolnictwem, ziemią, lasami i funkcjonowaniem majątku ziemskiego.

Dane z XIX wieku pokazują skalę ówczesnej miejscowości. W 1827 roku znajdowało się tutaj 27 domów, w których mieszkało 128 osób. W 1884 roku Żerkowice liczyły 30 zagród i 699 mórg ziemi.

Pańska Góra – dwór, folwark i lokalna pamięć

Jednym z najważniejszych miejsc w historii Żerkowic jest Pańska Góra.

Z tym terenem związany był dawny majątek ziemski, dwór i folwark. Zachowane materiały wskazują na istnienie w tym miejscu dworu już w XVIII wieku, a z majątkiem związana była między innymi rodzina Tymienieckich.

W 1938 roku majątek sprzedał Bogdan Tymieniecki, późniejszy oficer kawalerii, który walczył między innymi pod Monte Cassino.

Zachowane materiały planistyczne wskazują również na pozostałości dawnego układu folwarcznego i parkowego oraz wartościowy drzewostan.

Sama nazwa „Pańska Góra” związana jest z lokalną tradycją dotyczącą dawnego „pańskiego” majątku. Mieszkańcy wiążą ją również z czasami pańszczyzny. Trzeba jednak zachować ostrożność – dostępne dokumenty potwierdzają istnienie dworu i folwarku, ale nie pozwalają jednoznacznie ustalić dokładnego pochodzenia nazwy Pańska Góra ani wskazać konkretnego miejsca wykonywania pańszczyzny.

Kapliczka, która przetrwała kolejne epoki

Jednym z materialnych świadectw dawnej historii Żerkowic jest XIX-wieczna kapliczka przydrożna pw. Matki Boskiej z Dzieciątkiem przy ul. Fredry. W miejskiej ewidencji zabytków została określona jako kapliczka przydrożna z XIX wieku. Jest wykonana z kamienia, charakterystycznego dla jurajskiego krajobrazu.

Kapliczka jest jednym z tych niepozornych elementów krajobrazu, które pozwalają dostrzec ciągłość historii miejscowości.

Wokół niej przez dziesięciolecia zmieniały się zabudowania, drogi i granice administracyjne, ale sam obiekt pozostał częścią lokalnego krajobrazu.

1934 rok. Noc, kiedy Żerkowice stanęły w ogniu

Jednym z najtragiczniejszych wydarzeń w dziejach miejscowości był wielki pożar z 21 sierpnia 1934 roku.

Jak relacjonowała przedwojenna prasa, ogień pojawił się około godziny pierwszej w nocy w stodole znajdującej się na skraju wsi. W krótkim czasie płomienie objęły kolejne zabudowania.

Według zachowanej relacji spłonęło 11 drewnianych domów i 9 stodół, w których znajdowało się zboże.

Pożar przyniósł również ofiary w ludziach. Zginęła 64-letnia Marianna Knaryś. Jej mąż oraz 19-letnia córka zostali ciężko poparzeni, a około 50 kolejnych osób odniosło obrażenia.

W Żerkowicach nie było wówczas własnej straży pożarnej. Z pomocą przyjechały jednostki z Kromołowa, Zawiercia i Łośnic.

Walka z ogniem była bardzo trudna również z powodu problemów z dostępem do wody. We wsi znajdowała się tylko jedna bardzo głęboka studnia.

Skala zniszczeń była ogromna. W przedwojennej relacji znalazło się dramatyczne określenie:

„Cała wieś spłonęła”.

Od tragedii do własnej straży

Dwadzieścia dwa lata po wielkim pożarze mieszkańcy Żerkowic stworzyli własną jednostkę.

W 1956 roku powstała Ochotnicza Straż Pożarna w Żerkowicach.

Od tamtej pory strażacy stali się ważną częścią życia miejscowości. OSP to nie tylko działania ratownicze, ale również miejsce spotkań, uroczystości i społecznego zaangażowania mieszkańców.

W 2026 roku jednostka obchodzi 70-lecie działalności. Jubileuszowe uroczystości odbyły się 4 lipca 2026 roku.

1944 rok. Pańska Góra na wojennej mapie

Najbardziej niezwykły rozdział historii Żerkowic związany jest jednak z II wojną światową.

Wiosną 1944 roku, wobec spodziewanej ofensywy Armii Czerwonej, niemieckie władze okupacyjne rozpoczęły budowę systemu umocnień polowych określanego jako Stellung B1.

Około 80 schronów powstało na odcinku Podzamcze – Żerkowice – Podlesice – Hucisko – Góra Włodowska – Żarki. Lokalizacja była związana ze strategicznym znaczeniem terenu, jego ukształtowaniem oraz przebiegiem dróg.

Pańska Góra została wykorzystana jako jeden z punktów tego systemu obronnego. Do dziś można znaleźć tam pozostałości niemieckich umocnień.

Około 2000 ludzi przy budowie umocnień

Budowa fortyfikacji wymagała ogromnej liczby robotników.

Według opracowania dotyczącego Stellung B1 w 1944 roku Niemcy zorganizowali w tym rejonie obóz pracy, w którym przebywało około 2000 osób. Byli to głównie Polacy, ale również Ukraińcy, Rumuni i Czesi.

Pod nadzorem niemieckim robotnicy budowali schrony żelbetowe oraz rowy strzeleckie. Obóz pracy został zlikwidowany 18 stycznia 1945 roku, tuż przed ofensywą radziecką.

Budowa prowadzona była w trudnym, jurajskim terenie. W zachowanych materiałach pojawiają się również informacje o wykorzystywaniu przy budowie materiałów pochodzących z przemysłu regionu, między innymi stali z Huty Zawiercie i cementu z Cementowni „Wiek”.

„Tobruki”, Ringstand 238 i Kochbunker

Na Pańskiej Górze zachowały się różnego rodzaju elementy niemieckich fortyfikacji.

W skład utworzonej w 2009 roku ścieżki turystyczno-edukacyjnej weszły między innymi:

1 schron Ringstand 238,

3 schrony Ringstand 58c, popularnie nazywane „Tobrukami”,

1 schron typu Kochbunker,

basen przeciwpożarowy,

okopy strzeleckie,

rowy dobiegowe.

Tak szczegółowy wykaz zachowanych obiektów podaje opracowanie dotyczące linii Stellung B1 na Pańskiej Górze.

Ringstand 58c był niewielkim schronem bojowym przeznaczonym do obrony okrężnej. Ringstand 238 był cięższym typem obiektu, przystosowanym do wykorzystania wieży czołgowej.

Według informacji zawartych w opracowaniu dotyczącym Pańskiej Góry, do połowy lat 90. XX wieku na jednym ze schronów znajdowała się wieża czołgowa. Później została zdemontowana i wywieziona.

Fortyfikacje, które nie zdążyły odegrać swojej roli

Budowa jurajskich umocnień została wstrzymana w październiku 1944 roku.

Fortyfikacje nie zostały ostatecznie wykorzystane w sposób, jaki zakładali ich budowniczowie. W styczniu 1945 roku wojska niemieckie wycofały się, a schrony w Żerkowicach nie zostały odpowiednio obsadzone przez żołnierzy frontowych.

Przez wiele lat obiekty pozostawały zaniedbane i porośnięte roślinnością.

Zmiana nastąpiła w 2008 roku, kiedy rozpoczęto ich oczyszczanie i porządkowanie. W 2009 roku z inicjatywy lokalnych organizacji i instytucji utworzono ścieżkę turystyczno-edukacyjną.

Dziś Pańska Góra jest miejscem, w którym można połączyć spacer po jurajskim krajobrazie z poznawaniem historii II wojny światowej. Opiekę nad ścieżką wspierają między innymi Urząd Miejski, lokalne organizacje, strażacy OSP Żerkowice i mieszkańcy.

Miejsce pamięci pięciu partyzantów

Pamięć o II wojnie światowej zachowała się również w pobliskim lesie i miejscu nazywanym Kalinówką.

Znajduje się tam mogiła pięciu partyzantów:

Nicefora Nowaka, Karola Żukowskiego, Jana Szmala, Wacława Dziedzica i Feliksa Herca.

Na pomniku znajdują się nazwiska poległych. Współczesne materiały dotyczące tego miejsca potwierdzają zachowaną listę pięciu osób.

To kolejne miejsce, w którym historia wojny jest obecna nie w abstrakcyjnych datach, lecz w konkretnych nazwiskach i miejscu pamięci.

Żerkowice i Zawiercie

Przez kolejne dziesięciolecia Żerkowice coraz silniej wiązały się z rozwijającym się Zawierciem.

Jeszcze niedawno funkcjonowały jako Osiedle Żerkowice. 20 grudnia 2024 roku Rada Miejska w Zawierciu podjęła jednak uchwałę o zniesieniu jednostki pomocniczej Osiedle Żerkowice i równocześnie uchwałę o utworzeniu Sołectwa Żerkowice.

W 2025 roku przeprowadzono wybory sołtysa i Rady Sołeckiej. Żerkowice stały się tym samym jednym z sołectw Gminy Zawiercie.

To ważne rozróżnienie: Żerkowice pozostają częścią Zawiercia, ale od 2025 roku funkcjonują jako sołectwo, a nie osiedle.

2025 rok. Nowy rozdział w historii Żerkowic

Podczas zebrania wyborczego w 2025 roku mieszkańcy wybrali Annę Domagałę na sołtysa Żerkowic.

Utworzenie sołectwa stało się kolejnym etapem budowania lokalnej wspólnoty i wzmacniania działań mieszkańców związanych z miejscowością.

Historia Żerkowic zaczęła więc funkcjonować nie tylko jako dziedzictwo przeszłości, ale również jako element współczesnej aktywności społecznej.

2026 rok. Żerkowice najlepszą miejscowością powiatu

Rok 2026 przyniósł mieszkańcom kolejne ważne wyróżnienie.

Podczas XXVII Dożynek Powiatowo-Gminnych w Pilicy ogłoszono wyniki Konkursu na Najlepszą Miejscowość Powiatu Zawierciańskiego. Pierwsze miejsce zajęły Żerkowice.

To wyróżnienie jest związane nie tylko z samą historią miejscowości, ale również z aktywnością jej mieszkańców i współczesnymi działaniami na rzecz rozwoju oraz promocji Żerkowic.

W ten sposób do wielowiekowej historii dopisany został kolejny, już współczesny rozdział.

Żerkowice nie potrzebują legendy

W historii Żerkowic jest wiele opowieści, które łatwo byłoby ubarwić.

Nie trzeba jednak tego robić.

Wystarczy 1220 rok i „Zirkowycze”. Wystarczy średniowieczna historia miejscowości, wzmianka u Jana Długosza i późniejsze przemiany.

Wystarczy dwór i folwark na Pańskiej Górze.

Wystarczy XIX-wieczna kapliczka.

Wystarczy dramatyczna noc z 1934 roku, kiedy ogień zniszczył znaczną część zabudowy.

Wystarczy rok 1956 i powstanie miejscowej OSP.

Wreszcie – wystarczy wojna, około 2000 przymusowych robotników, betonowe schrony i ślady niemieckich umocnień, które przetrwały do dziś.

Do tego dochodzą miejsca pamięci i współczesna aktywność mieszkańców.

To wszystko tworzy historię, która nie potrzebuje dodatkowych legend.

Historia, którą można zobaczyć

Żerkowice są dziś częścią Zawiercia, ale ich historia jest znacznie starsza niż współczesne granice administracyjne.

To miejsce, w którym można przejść przez kolejne epoki niemal bez otwierania książki.

1220 rok – najstarsza znana wzmianka o miejscowości jako „Zirkowycze”.

XV wiek – Żerkowice pojawiają się w dziele Jana Długosza.

Dawne stulecia – wieś, majątek ziemski, dwór i folwark.

XIX wiek – rozwijająca się miejscowość i zachowana do dziś kapliczka przy ul. Fredry.

1934 rok – wielki pożar.

1956 rok – powstanie Ochotniczej Straży Pożarnej.

1944–1945 – niemieckie fortyfikacje, przymusowy obóz pracy i wojenne dramaty.

2008–2009 – uporządkowanie Pańskiej Góry i utworzenie ścieżki historyczno-edukacyjnej.

2025 rok – utworzenie Sołectwa Żerkowice i wybór sołtysa.

2026 rok – 70-lecie OSP oraz pierwsze miejsce Żerkowic w Konkursie na Najlepszą Miejscowość Powiatu Zawierciańskiego.

Żerkowice to więc nie tylko część Zawiercia położona wśród jurajskiego krajobrazu.

To ponad 800 lat historii zapisanej w dokumentach, kamieniu, lesie i ludzkiej pamięci.

Historii, którą warto poznawać bez dopisywania tego, czego nie potwierdzają źródła – ale również bez zapominania o lokalnych opowieściach, które przez pokolenia budowały tożsamość tego miejsca.

Bo Żerkowice to nie tylko przeszłość. To historia, która wciąż żyje.

Tekst: Maria Ratajczak

Materiał opracowany na podstawie materiałów przekazanych przez Sołtys Żerkowic Annę Domagałę oraz dostępnych źródeł historycznych.