Anna Baumgart o wystawie w CSW: kobiece ciało wciąż jest polem realnego konfliktu (wywiad)

Polska Agencja Prasowa: „HEM” to wystawa dzieł z różnych okresów pani twórczości — są wczesne realizacje wideo i rzeźby oraz najnowsze instalacje.

Anna Baumgart: Moje najnowsze prace wraz z historycznymi tworzą nową opowieść. Interesuje mnie, jak ich znaczenia zmieniają się w spotkaniu z aktualną sytuacją polityczną i społeczną. Realizacje sprzed 20 lat uczestniczą w dzisiejszych konfliktach, a ich zestawienie pozwala dostrzec sensy, które generują w połączeniu z nowymi pracami.

Jedną z przestrzeni wystawy zajmują rzeźby z cyklu „Hipoteza skradzionego obrazu”. Ich punktem wyjścia były fotografie prasowe przedstawiające m.in. kobietę poparzoną podczas zamachów w londyńskim metrze czy dziewczynkę uprowadzoną i więzioną wiele lat w piwnicy. Wyprowadzam te postaci z fotografii i nadaję im trójwymiarową formę. Figury nawiązują ze sobą relacje i uczestniczą we wspólnej scenie.

Tytuł cyklu odsyła do filmu Raúla Ruiza „Hipoteza skradzionego obrazu” z 1978 roku. Opowiada o kolekcjonerze, który próbuje rozszyfrować tajemnicę serii obrazów XIX-wiecznego malarza Frédérica Tonnerre’a. Jeden z obrazów zaginął i właśnie ten brak staje się kluczowy dla całej interpretacji. Kolekcjoner poszukuje powiązań między obrazami, rekonstruując przedstawione na nich sceny jako żywe obrazy. Luka w serii otwiera pole dla kolejnych hipotez. Przejście od płaskiego przedstawienia do przestrzennej inscenizacji staje się sposobem badania tego, co obraz ujawnia, a co pozostaje w sferze domysłu.

W moich rzeźbach ta luka ma materialną postać. Jedna strona pokryta jest polichromią przedstawiającą fragment fotografii, druga pozostaje biała. Obraz staje się przestrzenny, a jednocześnie zachowuje fragmentaryczność fotograficznego zapisu.

Na „HEM” układam rzeźby w dynamiczną kompozycję, którą odczytuję również przez doświadczenie protestu i zbiorowego oporu. Gesty przedstawionych na nich postaci, kierunki spojrzeń i odległości między nimi pozwalają zobaczyć w nich zgromadzenie. Interesuje mnie moment, kiedy wizerunek zachowuje ślad swojego pochodzenia, a jednocześnie zaczyna uczestniczyć w historii, która powstaje pomiędzy figurami, widzem i światem poza wystawą.

PAP: Czy to samo odnosi się do prac wideo?

A.B.: Tak. Moje realizacje wideo z lat 90. można czytać obecnie zupełnie inaczej, kiedy mamy inny ogląd i dystans do tamtego czasu.

PAP: Jednym z wideoesejów znajdujących się na wystawie jest „Wanda”.

A.B.: To esej wizualny z 2023 roku. Sięgam w nim do „Legendy” Stanisława Wyspiańskiego, w której Wanda jest córką Wiślany, istotą należącą do świata ludzkiego i wodnego. Rozwijam w nim własną opowieść o przemianie, odzyskiwaniu siły i możliwości dalszego istnienia.

Ważna jest dla mnie interpretacja Moniki Rudaś-Grodzkiej (badaczka literatury — PAP), która wydobywa z opowieści o Wandzie jej władzę, waleczność i związki z pozaludzkimi siłami. Według niej wejście bohaterki do wody może oznaczać nie śmierć, ale jej ponowne narodziny. Rudaś-Grodzka podkreśla jej hybrydyczny, groźny charakter oraz przemianę w postać zdolną poprowadzić wojowników. Sprawcza, zmienna, przekraczająca granice Wanda to moja bohaterka.

Z „Legendą” zestawiam historię harcerek, które w 1948 roku utonęły w jeziorze Gardno. Relacje świadków są fragmentaryczne i sprzeczne, przebieg wydarzeń można odtworzyć jedynie w przybliżeniu. W filmowej opowieści dziewczęta wybierają spośród siebie Wandę — przywódczynię, która poprowadzi je ku innemu życiu. Przenikanie się faktu i fikcji jest moją metodą badawczą. Poprzez fikcję sprawdzam, co zmienia się w naszej wyobraźni, kiedy historię kobiecej ofiary zaczynamy opowiadać jako historię sprawczości, przemiany i przetrwania.

PAP: Fikcja staje się owym narzędziem badania rzeczywistości nie tylko w pani twórczości. Dlaczego relacja między nią a prawdą pozostaje jednym z istotnych wyzwań współczesnej twórczości artystycznej?

A.B.: Zaczynam pracować tam, gdzie pojawia się luka, gdzie archiwum się urywa, a dokument nie daje już odpowiedzi. Interesują mnie miejsca niepewności i niewiadome, bo pozwalają formułować hipotezy i sprawdzać inne możliwe wersje rzeczywistości. Nie przeciwstawiam fikcji prawdzie. Wytwarzanie fikcji pozwala zakłócić ustaloną narrację i zobaczyć, w jaki sposób prawda jest konstruowana, jakie obrazy zostają uznane za wiarygodne, kto je legitymizuje i co pozostaje poza kadrem. Interesuje mnie więc także polityka produkowania prawdy, mechanizmy, które decydują o tym, co zostaje uznane za fakt, a co wypchnięte poza oficjalną narrację. Dla mnie właśnie w tej luce zaczyna pracować sztuka.

PAP: Jak wybiera pani medium? To temat determinuje formę, w jakiej chce pani coś przedstawić?

A.B.: Tak. Interesuje mnie temat. Dopiero potem zastanawiam się, w jakim medium go podjąć. Zazwyczaj jest to film, rzeźba, ale też performans delegowany.

PAP: Na czym polega?

A.B.: Zapraszam aktorów, ale także osoby bez takiego wykształcenia do performowania konkretnej sytuacji, którą aranżuję. Potem inscenizacja sama się rozwija według własnej dynamiki, a nie konkretnego scenariusza. Przykładem takiego performansu jest „Stół kobiet” nawiązujący do Okrągłego Stołu, kiedy nad losami Polski debatowali sami mężczyźni. Odwracałam tę sytuację, zapraszając do tej dyskusji kobiety — artystki, pisarki, pielęgniarki, dziennikarki...

PAP: Czym jest „HEM” w tytule wystawy?

A.B.: To pojęcie z biochemii. Ta cząsteczka jest dla mnie oznaką naszej współzależności ze światem. Myślimy o sobie jako o bytach odrębnych i nadrzędnych, a przecież nasze życie zależy od innych istot i środowiska. Wiara w rozwój i nowoczesność kosztem istnień więcej niż ludzkich zaprowadziła nas w ślepy zaułek. „HEM” mówi o konieczności ponownego rozpoznania tych zależności.

PAP: Jak pokazuje pani zależności między organizmami oraz relacje ludzi z innymi formami życia i nieożywionymi elementami świata?

A.B.: Interesuje mnie moment, w którym przestajemy myśleć o sobie jako o pojedynczych, autonomicznych jednostkach. 

W pracy zatytułowanej „Moja krew jest czerwona” pojawiają się niezidentyfikowane ontologicznie istoty. Poruszają się w obrazie, przenikają go, zakłócają granicę między ciałem, organizmem i czymś, czego nie potrafimy jednoznacznie nazwać. Myślę o nich w duchu Anny Tsing (amerykańska antropolożka — PAP) jako o formach życia pojawiających się w szczelinach stabilnego porządku. Interesuje mnie to, co zaczyna żyć wtedy, kiedy dotychczasowy porządek przestaje działać.

W „Wandzie” bohaterkami są nastoletnie osoby. Konfrontują się ze światem urządzonym przez poprzednie pokolenia. Esej jest próbą wyobrażenia sobie wyjścia poza narzucone porządki — płciowe, społeczne i gatunkowe.

Młode pokolenie interesuje mnie również we „Freedom Needs Fighters”. Kiedy patrzę na protestującą młodzież we Francji, widzę podobne napięcie — ludzi, którzy odziedziczyli świat oparty na obietnicy rozwoju i postępu, a coraz wyraźniej doświadczają jego pęknięć. To doświadczenie przestaje być jednostkowe i staje się wspólne. W tym sensie protest jest dla mnie nie tylko gestem sprzeciwu, ale też momentem tworzenia relacji.

PAP: Czy temat kobiecego ciała i cielesności nie został już wyeksploatowany w sztuce?

A.B.: Nie, bo kobiece ciało nadal pozostaje polem realnego konfliktu — prawnego, politycznego, społecznego. Barbara Kruger mówiła wprost: „Twoje ciało jest polem walki”. Silvia Federici (włosko-amerykańska naukowczyni i aktywistka — PAP) pokazuje, skąd ta walka się bierze. Ciało kobiet od początku nowoczesności było podporządkowywane reprodukcji, pracy i społecznej dyscyplinie. Kruger nazywa pole konfliktu, Federici ujawnia system, który go produkuje.

We „Freedom Needs Fighters” próbuję zobaczyć, co dzieje się dalej, kiedy ciało zaczyna wchodzić w relację z innymi ciałami. Interesuje mnie przejście od doświadczenia indywidualnego do zbiorowego, od podatności na kontrolę do wspólnego działania. Wtedy ciało staje się nie tylko polem walki, ale także narzędziem oporu i sprawczości.

PAP: Jak łączy pani w pracach swoje osobiste doświadczenie z uniwersalnym?

A.B.: Znam tylko doświadczenie osobiste. Ale jesteśmy mniej indywidualni, niż nam się wydaje. To, co przeżywamy jako własne, często okazuje się doświadczeniem kształtowanym społecznie. Dlatego ważne jest dla mnie krytyczne przyglądanie się temu, co nam się wydarza, i pytanie, skąd właściwie biorą się nasze potrzeby.

Teraz dużo myślę o uwikłaniu kobiet w przemysł beauty. Jak to się stało, że zaczęłyśmy patrzeć na własne ciała jak na zbiór defektów wymagających nieustannej korekty? Przemysł mówi, że odpowiada na nasze potrzeby, ale przecież wcześniej bardzo skutecznie je produkuje. Jest w tym jeszcze ekonomia. Kobiety wydają ogromne pieniądze na utrzymywanie ciała w określonym „standardzie”, a jednocześnie nadal funkcjonują w systemie ekonomicznych nierówności. Podobny mechanizm widzę w świecie sztuki. Dokonała się ogromna zmiana, a prace artystek wciąż bywają wyceniane na mniej niż prace mężczyzn. Interesuje mnie ten paradoks. Emancypacja się wydarzyła, a wiele starych mechanizmów nadal działa, tylko nauczono się mówić nowym językiem.

PAP: Czy podejście do ciała zmienia się na różnych etapach pani twórczości?

A.B.: Tak, bardzo. Zmienia się wraz z doświadczaniem czasu. Są momenty, kiedy ciało mocniej przypomina o swojej materialności — przez zmęczenie, ograniczenie czy biologiczny kryzys. To wpływa na sposób, w jaki myślę i pracuję. Zmienia się też sposób używania i forsowania ciała. Coraz bardziej interesuje mnie jako coś kruchego, zależnego, pozostającego w relacji z innymi organizmami i środowiskiem.

PAP: Jak zmieniło się pani myślenie o sobie i o sztuce na przestrzeni lat i związanych z tym przemian społecznych i rynku sztuki?

A.B.: Kończyłam szkołę w latach 90., w czasie „dzikiego” kapitalizmu. Wmawiano nam, że wszystko zależy od jednostki: jeśli odniesiesz sukces, to twoja zasługa, jeśli nie, twoja porażka. Rynek zalały poradniki, które uczyły, jak zarządzać sobą jak przedsiębiorstwem. Towarzyszył temu wstyd, że nie jest się tam, gdzie powinno się być.

Na studiach słyszałam: „dobra sztuka sama się obroni”. Nikt nie mówił o instytucjach, rynku, sieciach wpływu, klasie, płci, o całej infrastrukturze, która decyduje o tym, co zostaje zobaczone, uznane i wycenione.

PAP: Ciało zawsze jest uwikłane w relacje społeczne, polityczne i środowiskowe?

A.B.: A może nie być?

Rozmawiała Zuzanna Piwek

Wystawę „HEM” Anny Baumgart można oglądać do 28 lutego 2027 r. w Centrum Sztuki Współczesnej — Zamek Ujazdowski w Warszawie. (PAP)

zzp/ miś/