Rafael Lewandowski: największą wartością „Dyskretnego człowieka” jest zachwyt głównego bohatera (wywiad)

– Wyszedłem z domu, nie mając praktycznie nic. Później nadrobiłem stracony czas – mówi Roman Zaleski, którego życiowa droga wiodła przez Polskę, Francję i Włochy. Finansista, filantrop, kolekcjoner sztuki, utytułowany brydżysta w 2007 r. trafił na czwarte miejsce listy najbogatszych Francuzów. Wartość jego majątku szacowano wówczas na miliardy euro. Nadal skrupulatnie strzeże swojej prywatności. Nie udziela wywiadów, nie gości w podcastach. „Dyskretny człowiek” to jedyny portret enigmatycznego biznesmana.

PAP: Losy Romana Zaleskiego mogłyby równie dobrze posłużyć za inspirację do filmu fabularnego, pan jednak wybrał formę dokumentalną. Mając tak wyjątkowego bohatera, nie było sensu kreować fikcji?

Rafael Lewandowski: Jako reżyser zaczynałem od fabuł. Później moim żywiołem stał się dokument. Do tej pory rozwijam projekty fabularne, ale problem z takim kinem polega na tym, że wymaga ono znacznie większych środków. Zgadzam się, że życiorys Romana mógłby posłużyć za kanwę fikcyjnej opowieści. Natomiast gdybym zdecydował się na taki ruch, sama praca nad scenariuszem zajęłaby kilka lat. Może ukończyłbym film, natomiast nie sposób przewidzieć, kiedy. W wypadku dokumentu wystarczy, że wezmę do ręki kamerę i mogę rozpocząć proces twórczy. Stopniowo gromadzę materiał, oceniam jego potencjał.

PAP: Rodzinę Zaleskich poznał pan 15 lat temu, gdy zwrócił się do Fundacji im. Zygmunta Lubicza-Zaleskiego o wsparcie produkcji „Minkowski | Saga”.  Już wtedy pojawiła się myśl, że w przyszłości biznesmen może wystąpić w pańskim filmie?

R.L.: Po premierze tamtego dokumentu w kinie Kultura podeszła do mnie córka Romana, Helene Zaleski. Powiedziała, że stworzyłem piękny obraz i zasugerowała, bym teraz przyjrzał się innej rodzinie – jej własnej. Następnego dnia otrzymałem od niej karton z książkami, dziennikami. Czytając je, odkryłem niezwykły ród, o którym można by pisać, kręcić filmy, a może nawet serial. Wtedy postanowiłem zrealizować dokument o Zygmuncie Lubicz-Zaleskim – wybitnym intelektualiście, który wyemigrował do Francji. W pierwszej połowie XX wieku został de facto ambasadorem kultury polskiej, działał m.in. na rzecz Biblioteki Polskiej w Paryżu. Tak powstał „Z dala od orkiestry”, którego premiera odbyła się w 2017 r.

Trzy lata temu prezentowałem film w Londynie razem z Helene i Romanem. Podczas kolacji Helene niespodziewanie rzuciła: „wiesz, tato, razem z Rafaelem chcielibyśmy zrealizować film o tobie”. Byłem trochę zaskoczony. Oczywiście, bardzo chciałem, ale nie był to jeszcze sformalizowany pomysł.

PAP: Domyślam się, że pierwsza reakcja finansisty nie była zachęcająca.

R.L.: Roman stwierdził, że w jego życiu nie ma nic ciekawego. Helene poprosiła, by przynajmniej pokazał mi swoją kolekcję sztuki i arrasów. Pojechałem do Paryża z kamerą, uznając, że w najgorszym wypadku zarejestruję materiał do rodzinnego archiwum Zaleskich. Przez cały weekend filmowałem rozmowy z Romanem – głównie o sztuce, ale nie tylko. Wróciłem natchniony do pracy.

Wydawało mi się, że ze względu na jego karierę finansową we Włoszech będę miał do dyspozycji mnóstwo nagrań telewizyjnych i reportaży, aby opowiedzieć jego historię. Okazało się, że nie ma ich prawie wcale. Tytuł „Dyskretny człowiek” nie wziął się znikąd – taka jest natura Romana. Choć w wieku 94 lat pozostaje aktywny zawodowo, regularnie gra w brydża, pojawia się na mistrzostwach, gdzie wszyscy go znają i poważają, pozostaje małomównym, skromnym mężczyzną.

PAP: Nie przerażała pana trochę perspektywa zgłębiania tematu rynków kapitałowych, wielkich korporacji?

R.L.: Początkowo miałem wątpliwości, czy powinienem zrobić film dotykający tego obszaru. Nie mam wykształcenia ekonomicznego, niektóre pojęcia były mi kompletnie obce. Co gorsze, nie wiedziałem nic o brydżu. Jednak bardzo interesował mnie bohater, jego milczenie, potrójna kultura, dzieciństwo spędzone w Polsce, wojna, która wywarła wpływ na jego życie, wszystko, co zrobił później. Zafascynowało mnie, że Roman łączy miłość do sztuki z ogromnym talentem biznesowym. A także to, że miał już 58 lat, gdy postanowił uratować hutę we Włoszech i odniósł sukces. W jego historii było wiele drzwi, które chciałem uchylić. Miałem poczucie, że publiczność powinna poznać tego wyjątkowego człowieka.

PAP: W pana filmie Zaleski przyznaje, że traktuje sztukę jako luksus, nie inwestycję. Takie podejście wynika z tego, że nie musi troszczyć się o „stopę zwrotu” czy po prostu wymiar estetyczny dzieła jest dla niego ważniejszy niż wartość materialna?

R.L.: Gdy po raz pierwszy odwiedziłem Romana z kamerą, pokazał mi arras z jednorożcem. Stał przed tym obrazem, a ja filmowałem go w zbliżeniu. Nagle spostrzegłem na jego twarzy niemal dziecięcy uśmiech zachwytu. Później to się powtórzyło. On nie uważa się za eksperta od sztuki. Oczywiście, ma ogromną wiedzę, ale nie epatuje nią.

Widząc radość w jego oczach, gdy ogląda dzieła, rozumiem, że faktycznie nie postrzega ich w kategoriach inwestycji. Francuzi nazywają to coup de foudre – uderzeniem pioruna, nagłym zauroczeniem. Jeden z bohaterów „Dyskretnego człowieka” stwierdza, że jego zachwyt jest zaraźliwy. Całkowicie się z nim zgadzam. Wcześniej nieszczególnie interesowałem się arrasami. Kiedy Roman opowiedział mi ich historię, uświadomiłem sobie, dlaczego te obiekty są jego skarbami.

PAP: Niechęć milionera do epatowania bogactwem, dyskretna hojność trafnie obrazują podejście Francuzów do pieniędzy?

R.L.: Rzeczywiście, w zamożnych francuskich rodach długo panowało przekonanie, że obnoszenie się z bogactwem jest niestosowne. Niestety, to się zmienia. Coraz więcej osób uważa, że należy epatować pieniędzmi, ponieważ one dają władzę.

Życiorys Romana nie wpisuje się w schemat francuskiego biznesu, gdzie majątek przechodzi z pokolenia na pokolenie. Kiedy Zaleski wrócił do Francji po sześciu latach wojny spędzonych w Polsce, nie mówił po francusku. Języka uczył się w trakcie roku szkolnego. Po kilku latach został studentem Politechniki Francuskiej – jednej z najbardziej elitarnych uczelni w kraju. Gdy wkroczył do świata finansów, ludzie nie wiedzieli, kim jest. Pochodził z Polski, nie był synem żadnego tutejszego przedsiębiorcy, co Francuzom wydawało się trochę podejrzane.

Natomiast w północnych Włoszech – gdzie Roman mieszka dziś – jest bardzo prężnie funkcjonujące środowisko charytatywne. Tam Zaleski założył fundację wspierającą liczne inicjatywy, m.in. na rzecz walki z ubóstwem w Ameryce Łacińskiej.

PAP: W pewnym momencie jego aktywa spadły z 11 do 4 mld euro. Jak biznesman radzi sobie z porażkami, błędnymi decyzjami?

R.L.: Roman był świadomy podejmowanego ryzyka. Wiedział, że może zyskać lub stracić. Wszystko szło po jego myśli, ale później nastał kryzys, który zachwiał światem finansów. Zaleski miał dużo aktywów w sektorze bankowym, dlatego w pewnym momencie jego długi zaczęły zagrażać całemu systemowi bankowemu we Włoszech. Nagle powszechnie podziwiany człowiek zaczął być postrzegany jako zagrożenie dla systemu. Mimo złej passy nie poddał się. Stwierdził, że sytuacja jest trudna, ale zamiast załamywać ręce, zaczął szukać rozwiązania.

PAP: Ambicja, precyzja, dyscyplina, talent, empatia, wysoka inteligencja emocjonalna – to kombinacja cech właściwym jednostkom wybitnym. Zastanawiam się, co uniwersalnego dostrzegł pan w tym bohaterze?

R.L.: Jego emocje są uniwersalne. Kiedy mówi o swojej matce, bardzo się wzrusza. Gdy wspomina wojnę, opowiada o tym, co zrobił, jest z siebie dumny. Jego wojenne przeżycia bardzo mnie zaskoczyły. Wiedziałem, że film nie może mieć narracji chronologicznej. Postanowiłem, że rozpoczniemy opowieść w momencie, gdy jako dojrzały człowiek Roman zaczął budować swoją fortunę. Później wielokrotnie wracamy do okresu dzieciństwa.

Również starszy brat finansisty Kazimierz Piotr Zaleski miał niesamowite losy wojenne. To kolejny człowiek, o którym powinien powstać film. Ma 98 lat, do niedawna pracował w Bibliotece Polskiej w Paryżu, poświęcił jej niemal całe zawodowe życie. Uratował instytucję po latach komunistycznego zaniedbania, zadbał o reformę statusu, przeprowadził generalny remont. Dopiero, gdy Biblioteka Polska zyskała stabilny sposób funkcjonowania i finansowania, akceptowany przez polskie władze, postanowił przejść na emeryturę. Miał wtedy 96 lat.

PAP: Z Romanem Zaleskim łączy pana przynależność do dwóch kultur – polskiej i francuskiej. Co dają panu związki z Francją?

R.L.: Często pytają mnie, czy czuję się bardziej Francuzem czy Polakiem. Nie myślę w ten sposób. Jestem związany z obiema kulturami i uważam, że świetnie się uzupełniają. Francja wyposażyła mnie w racjonalność, ale jednocześnie mam typowo polską wrażliwość, skłonność do liryzmu. Gdy studiowałem w szkole filmowej, czasami słyszałem, że moje prace są zbyt liryczne. Jednak w mojej ocenie to było potrzebne.

Nawet jeśli robię film o finansiście, nie mogę być wyłącznie racjonalny. Chcę dać widzowi czas na kontemplację, przemyślenia. Sądzę, że Roman ma podobnie. Z jednej strony kultywuje polską tradycję, z drugiej – ma iście francuską umiejętność racjonalizacji. Kocha również swój trzeci kraj – Włochy. Daleko mu do typowego obywatela tego państwa, a jednak zaaklimatyzował się tam, jest ceniony i lubiany przez Włochów.

PAP: Pan wybrał życie w Polsce. Po tym, jak kilka lat temu – jako producentowi filmu „Nie cała umrę” o poetce żydowskiego pochodzenia Zuzannie Ginczance – zarzucono panu, że realizuje „antypolski film”, nie kusiło pana, by wyjechać stąd na zawsze?

R.L.: Nie ukrywam, to był trudny czas. Racjonalna, francuska część mnie buntowała się. Nie mogła zrozumieć, skąd zarzut, że dokument o poetce z okresu międzywojennego, który robimy, jest antypolski. Kolaudacje w Polskim Instytucie Sztuki Filmowej w 2021 r. wspominam jako koszmar, którego nie chciałbym powtórzyć. Dzięki wsparciu wielu osób i środowisk, m.in. Gildii Reżyserów Polskich, sprawa zakończyła się pozytywnie. Natomiast przykre jest, że nawet sztuka może stać się obiektem absurdalnych wojen ideologicznych lub politycznych. Naprawdę ten obraz nie zawiera absolutnie niczego, co mogłoby wzbudzić taką reakcję.

PAP: Po seansie „Dyskretnego człowieka” w pamięci widza pozostaje myśl, że najpiękniejsze akty dobroci dzieją się w ciszy. A co pozostawił ten dokument w panu?

R.L.: Cieszę się, że pani to mówi. Nie wiem, czy jestem dyskretny, ale na pewno nie lubię się afiszować. Bardziej niż pozowanie, które jest wszechobecne również w branży filmowej, liczy się działanie. Trzeba robić swoje z przekonaniem, siłą, szczerością i absolutną bezkompromisowością. „Dyskretny człowiek” utwierdził mnie w tym przekonaniu.

Dla mnie największą wartością tego filmu jest zachwyt głównego bohatera. Chciałbym za jakiś czas – tak jak Roman Zaleski – wciąż zachwycać się dziełem sztuki, filmem, pejzażem, człowiekiem.

Rozmawiała Daria Porycka

„Dyskretny człowiek” jest prezentowany w konkursie filmów dokumentalnych 42. Warszawskiego Międzynarodowego Festiwalu Filmowego. Kolejne seanse odbędą się w czwartek i niedzielę. Szczegóły pod adresem: https://wff.pl/.

Patronem medialnym festiwalu jest Polska Agencja Prasowa. (PAP)

dap/ dki/