Dr Bartczuk: dzisiaj każdy może nosić kasyno w kieszeni (wywiad)

O tym, dlaczego Polacy wybierają nielegalne kasyna internetowe, co dzieje się z człowiekiem, który nosi kasyno we własnym smartfonie, i dlaczego samo blokowanie stron przypomina zabawę w kotka i myszkę, PAP rozmawiała z dr. Rafałem Bartczukiem, psychologiem związanym z KUL i Instytutem „Pomnik – Centrum Zdrowia Dziecka”, kierownikiem zespołu prowadzącego badania* nad nielegalnym hazardem online.

PAP: Z waszych badań wynika, że nawet 15 proc. dorosłych internautów mogło przynajmniej raz korzystać z nielegalnego hazardu online. To dużo?

Dr Rafał Bartczuk: To bardzo dużo. Mówimy mniej więcej o co siódmym dorosłym użytkowniku internetu w Polsce, czyli o ponad 3,5 mln ludzi, którzy mieli kontakt z nielegalnym hazardem internetowym. Ten wynik pokazuje przede wszystkim, że nie jest to zjawisko marginalne.

PAP: Jak można nie wiedzieć, że gra się nielegalnie? Przecież człowiek wie, na jaką stronę wszedł.

R.B.: Wie, na jaką stronę wszedł, ale niekoniecznie wie, jaki jest jej status prawny w Polsce. Operator może działać legalnie w innym kraju, na przykład na Malcie, a jednocześnie nie mieć zezwolenia na oferowanie hazardu w Polsce.

PAP: Czy istnieje w ogóle typowy klient takiego nielegalnego kasyna? Młody facet z długami?

R.B.: Widać pewne prawidłowości. Osoby korzystające z nielegalnych stron są przeciętnie młodsze, częściej są to mężczyźni i częściej są zadłużone. Długi miało około 52 proc. tej grupy wobec około 39 proc. graczy korzystających wyłącznie z legalnej oferty.

PAP: Niektórzy jednak świadomie wybierają nielegalny hazard – dlaczego? Raczej nie budzą się rano z myślą: „a dzisiaj złamię prawo”.

R.B.: Oczywiście, że nie. Część graczy postrzega nielegalną ofertę jako po prostu atrakcyjniejszą. Jest bogatsza, daje dostęp do gier, których im brakuje w legalnej ofercie, oferuje bonusy, wygrane są postrzegane jako wyższe, można zachować większą anonimowość, uniknąć weryfikacji wieku czy tożsamości. Dochodzi też kwestia opodatkowania wygranych w legalnym hazardzie.

Ale przeprowadziliśmy również pogłębione wywiady z 20 graczami korzystającymi z takich stron i tam bardzo wyraźnie było widać mechanizm społeczny. Ktoś podsyła link, ktoś na forum poleca stronę, ktoś pokazuje wygraną. Do tego dochodzi agresywna reklama w internecie, także za pośrednictwem influencerów. I jest grupa ludzi, których w ogóle nie obchodzi, czy strona jest legalna. Trafiają na coś, co im się podoba i grają.

PAP: Wydawałoby się, że ludzie uprawiają hazard, żeby zarobić, ale niekoniecznie chodzi im o pieniądze, bardziej o emocje.

R.B.: Jedno nie wyklucza drugiego. Kiedy pytamy graczy, często odpowiadają, że grają dla pieniędzy. Niektórzy wręcz traktują hazard jak sposób zarabiania.

Jednak, patrząc na hazard od strony psychologicznej, bardzo ważne jest w nim pobudzenie związane z samą grą: obstawianie, oczekiwanie, niepewność wyniku, dreszcz emocji czy „haj”. Hazard może też służyć regulowaniu emocji: poprawianiu sobie nastroju, odrywaniu się od problemów, ucieczce od rzeczywistości czy radzeniu sobie z napięciem.

PAP: 66 proc. osób korzystających z nielegalnych stron miało wyniki wskazujące na problemowy hazard. Wśród grających wyłącznie legalnie – 28 proc. Co tu jest jajkiem, a co kurą?

R.B.: Tego nie wiemy. Nasze badanie było przekrojowe, więc nie możemy na jego podstawie powiedzieć, co wydarzyło się pierwsze.

Możliwe, że korzystanie z nielegalnych stron sprzyja rozwojowi problemu, bo ich operatorzy nie muszą przestrzegać zasad odpowiedzialnej gry, wymaganych na rynku legalnym. Mogą na przykład bez ograniczeń stosować mechanizmy, które podtrzymują pobudzenie i zachęcają do dalszego grania.

Możliwa jest też droga odwrotna: osoby, które już mają bardziej nasilone problemy hazardowe, częściej szukają oferty z mniejszą liczbą ograniczeń. Na przykład, gracz, który traci kontrolę, już dostrzega problem i wyklucza się z legalnego serwisu, żeby nie móc grać. Tyle że nie wytrzymuje i idzie tam, gdzie to wykluczenie nie działa – do operatora nielegalnego. Obie drogi są tu możliwe.

PAP: I tu dochodzimy do chyba najbardziej ponurych liczb: 44 proc. grających nielegalnie miało podwyższone ryzyko depresji, prawie 29 proc. – podwyższone ryzyko samobójcze.

R.B.: Wśród osób grających wyłącznie legalnie podwyższone ryzyko samobójcze dotyczyło 12,6 proc., a wśród korzystających również z nielegalnych stron – 28,8 proc. W przypadku podwyższonego ryzyka depresji było to odpowiednio 21,5 i 44,1 proc.

Tu musze zrobić wyraźne zastrzeżenie: nie możemy powiedzieć, że nielegalny hazard spowodował depresję czy ryzyko samobójcze. Zależność może działać w obie strony. Człowiek w złej kondycji psychicznej może uciekać w hazard, a skutki grania – zwłaszcza długi – mogą jeszcze bardziej pogarszać jego stan. Najważniejsze jest to, że osoby korzystające z nielegalnego hazardu online okazały się grupą wyraźnie bardziej obciążoną psychicznie.

PAP: Bliscy mogą mieć problem z zauważeniem, że ktoś bliski ma problem. Hazardzista może siedzieć wieczorem obok rodziny z telefonem w ręku. Nie zatacza się, nie cuchnie wódką.

R.B.: I to jest jeden z problemów hazardu online – przez długi czas może pozostać niewidoczny. Można długo ukrywać zarówno samo granie, jak i długi oraz inne konsekwencje. Szkody bowiem nie kończą się na pieniądzach. To również problemy psychiczne i zdrowotne, konflikty rodzinne, zaniedbywanie bliskich, kłopoty w pracy czy nauce.

Do tego dochodzi mechanizm charakterystyczny dla uzależnień: człowiekowi wydaje się, że nadal kontroluje swoje zachowanie. Może dostrzegać zagrożenie u innych, ale jednocześnie mówić o sobie: „Ja mam to pod kontrolą, mogę przestać”, co opóźnia moment szukania pomocy.

PAP: Przewidujecie, że hazardu online będzie przybywać, a gracze będą coraz młodsi. Co takiego zmieniło się w samym hazardzie?

R.B.: Przede wszystkim zmieniła się dostępność hazardu. Kiedyś miał swoje miejsca: kasyno, salon gier, kolekturę czy punkt bukmacherski. Żeby zagrać, trzeba było tam pójść. Dzisiaj to kasyno czy punkt bukmacherski przychodzi do nas. Mieści się w smartfonie, który nosimy w kieszeni, i jest dostępne przez całą dobę.

Druga rzecz to tempo gry. Dawny totolotek oznaczał kilka losowań w tygodniu. Dzisiaj nawet legalne Lotto oferuje gry, w których wynik pojawia się co 4 minuty. Co 4 minuty można więc przeżywać kolejne oczekiwanie i kolejne pobudzenie. A w internecie, zwłaszcza w strefie nielegalnej, można pójść jeszcze dalej – na przykład grać w pokera przy kilku stołach jednocześnie.

PAP: A dzieci? One mogą przecież na niewinnych gierkach uczyć się hazardu, zanim w ogóle dowiedzą się, co znaczy to słowo.

R.B.: To jest kolejny bardzo ważny problem: przenoszenie mechanizmów hazardowych do innych aktywności cyfrowych, w szczególności do zwykłych gier. Klasycznym przykładem są loot boxy, czyli skrzynki z losową zawartością. Z punktu widzenia prawa nie są traktowane jako hazard, ale od strony psychologicznej bazują na tych samych mechanizmach i złudzeniach – losowej nagrodzie, niepewności i zachęcie do kolejnej próby.

PAP: Ale przecież nielegalną stronę można po prostu zablokować.

R.B.: I tu zaczyna się zabawa w kotka i myszkę. Blokujemy jedną domenę, a w jej miejsce niemal natychmiast może powstać kilka, kilkanaście czy kilkadziesiąt stron z tą samą treścią i nieco zmienionym adresem. Sam mechanizm blokowania domen, choć potrzebny, okazuje się więc niewystarczający. Trzeba łączyć blokowanie domen z ograniczaniem widoczności takich serwisów w wyszukiwarkach, eliminowaniem sponsorowanych wyników, blokowaniem płatności i współpracą z platformami cyfrowymi.

PAP: To co robić, skoro kot ciągle przegrywa z myszką.

R.B.: Po pierwsze, dostosować ustawę o grach hazardowych do zmian technologicznych. Nasze prawo musi nadążać za tym, co wydarzyło się w internecie w ostatnich latach. Trzeba zacząć od samej definicji hazardu i zastanowić się nad tym, czy dobrze obejmują one nowe formy hazardu cyfrowego, choćby takie jak loot boxy.

Po drugie, trzeba mocniej chronić gracza. Legalni operatorzy powinni dysponować realnymi, a nie tylko formalnymi mechanizmami odpowiedzialnej gry: limitami, możliwością samowykluczenia, kontrolą aktywności oraz systemami pozwalającymi rozpoznawać ryzykowne wzorce grania.

I po trzecie – musimy wiedzieć, z czym właściwie walczymy.

PAP: Nie wiemy? Właśnie zrobiliście ogromne badanie.

R.B.: My zrobiliśmy duże badanie, ale jedno badanie nie zastąpi stałego monitorowania. Hazard internetowy zmienia się bardzo szybko, a Polska nie ma stałego systemu monitorowania hazardu i szkód, które on powoduje.

Obecny system kontroli jest znacznie silniej rozwinięty od strony regulacyjnej i fiskalnej niż od strony zdrowia publicznego. Monitorujemy rynek przede wszystkim ekonomicznie, pod kątem dochodów i podatków, natomiast brakuje nam danych pokazujących, które grupy są najbardziej zagrożone, jakie są konsekwencje zdrowotne i społeczne, gdzie zapala się czerwone światło.

*Badanie „Uprawianie gier hazardowych na nielegalnych stronach internetowych” przeprowadził interdyscyplinarny zespół badaczy z kilku polskich ośrodków naukowych. Projekt obejmował m.in. ogólnopolskie badanie 5 tys. dorosłych internautów, badanie tysiąca regularnych graczy, pogłębione wywiady z osobami korzystającymi z nielegalnego hazardu oraz badanie ekspertów. Projekt sfinansowano ze środków Funduszu Rozwiązywania Problemów Hazardowych, na zlecenie Krajowego Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom.

Rozmawiała Mira Suchodolska (PAP)

mir/ kcz/