Kalendarz rocznic od 14 do 20 września

14 września

-----------

1309 - Wielki mistrz zakonu krzyżackiego Siegfried von Feuchtwangen przeniósł do Malborka stolicę państwa zakonnego.

1745 - W Wiedniu zmarł Martino Altomonte, włoski malarz działający m.in. na dworze króla Jana III Sobieskiego; autor obrazów „Bitwa pod Wiedniem” oraz „Bitwa pod Parkanami”.

1788 - W Warszawie z inicjatywy króla Stanisława Augusta Poniatowskiego odsłonięto Pomnik Jana III Sobieskiego.

1812 - Napoleon Bonaparte wraz z Wielką Armią wkroczył do Moskwy. Pierwszym oddziałem napoleońskim, który wszedł do miasta, był 10 pułk polskich huzarów płk. Jana Umińskiego.

1821 - W Wilanowie zmarł Stanisław Kostka Potocki, polityk, pisarz, publicysta, kolekcjoner i mecenas sztuki.

1859 - Urodził się Tadeusz Zieliński, filolog klasyczny, historyk kultury, profesor uniwersytetu w Petersburgu (1887-1920), a następnie Uniwersytetu Warszawskiego (1921-1935), autor m.in. „Religii świata antycznego”.

1862 - Urodziła się Zofia Stankiewicz, graficzka, malarka, ilustratorka.

1903 – Rozpoczęła się budowa Kościoła św. Antoniego Padewskiego w Rybniku, najwyższej (95 metrów) świątyni na Górnym Śląsku.

1925 - Urodził się Wiktor Zin, architekt, wieloletni wykładowca Politechniki Krakowskiej, rysownik, autor popularnego cyklu telewizyjnego „Piórkiem i węglem”; w latach 1977-81 generalny konserwator zabytków.

1929 - Powstanie Centrolewu - koalicji opozycyjnych wobec rządów sanacji partii centrowych i lewicowych.

1930 - Urodził się Jerzy Bereś, rzeźbiarz, performer, uczeń Xawerego Dunikowskiego.

1939 - Kampania wrześniowa: Natarcie Armii „Poznań” i „Pomorze” na Łowicz i Skierniewice zakończone przejściem do obrony na linii Bzury.

1939 - Kampania wrześniowa: wojska niemieckie zamknęły pierścień okrążenia wokół stolicy; Niemcy zajęli Przemyśl i Gdynię.

1939 - Kampania wrześniowa: okręt podwodny „Wilk” opuścił Bałtyk, kierując się do Wielkiej Brytanii.

1939 - Kampania wrześniowa: do walki w obronie Warszawy wyruszył pierwszy batalion ochotniczy.

1944 – Armia Czerwona przy udziale 1 Armii Wojska Polskiego zdobyła prawobrzeżną część Warszawy.

1944 - 1 Dywizja Pancerna gen. Stanisława Maczka zdobyła Gandawę.

1945 - W Krakowie urodził się Jerzy Zelnik, aktor filmowy i teatralny, odtwórca roli Ramzesa XIII w „Faraonie” Jerzego Kawalerowicza, znany również z serialu „Królowa Bona”, a także filmów „Epitafium dla Barbary Radziwiłłówny” i „Dzieje grzechu”.

1947 - Urodził się ks. Jerzy Popiełuszko, duszpasterz ludzi pracy, kapelan „Solidarności”; zamordowany w 1984 r. przez funkcjonariuszy IV Departamentu Ministerstwa Spraw Wewnętrznych; beatyfikowany w 2010 r.

1949 - W Londynie ogłoszono dekret o utworzeniu na emigracji Skarbu Narodowego, który miał finansować działalność polskich władz na uchodźstwie.

1953 - Przed Wojskowym Sądem Rejonowym w Warszawie rozpoczął się proces biskupa Czesława Kaczmarka oraz kilku innych księży i świeckich pracowników kurii. Oskarżonym zarzucono m.in. szpiegostwo i kolaborowanie z Niemcami w czasie wojny, bp Kaczmarek skazany został na 12 lat więzienia (wyszedł na wolność w maju 1956 r.).

1964 - Premiera filmu „Prawo i pięść” w reżyserii Jerzego Hoffmana i Edwarda Skórzewskiego.

1972 - Polska nawiązała stosunki dyplomatyczne z Republiką Federalną Niemiec.

1978 - W Warszawie zmarł Zenon Kosidowski, pisarz, autor książek o religiach i kulturach starożytnych.

1991 - W Warszawie zmarł Mieczysław Czechowicz, aktor znany m.in. z występów w Kabarecie Starszych Panów, komediowych ról w filmach „Poszukiwana, poszukiwany”, „Nie ma róży bez ognia”, a także serialu „Janosik”; swojego głosu użyczył serialowej postaci Misia Uszatka.

1995 - We Wrocławiu zmarł Bogusz Bilewski, aktor, znany z ról w filmach „Westerplatte”, „Pan Wołodyjowski”, „Potop”, „Aria dla atlety” i serialu „Janosik”.

1996 - W Warszawie zmarł Ryszard Pietruski, aktor, dyrektor Operetki Warszawskiej (1978-1988); znany m.in. z seriali „Czarne chmury” i „Czterdziestolatek”, a także filmów „Prawo i pięść”, „Rejs” czy „Wakacje z duchami”.

2000 - W Maisons-Laffitte pod Paryżem zmarł Jerzy Giedroyc, polityk, publicysta, twórca i redaktor paryskiej „Kultury”.

2001 - Premiera filmu „Quo vadis” w reżyserii Jerzego Kawalerowicza.

2021 – W Warszawie zmarł Jan Kucz, rzeźbiarz, twórca m.in. pomników kardynała Stefana Wyszyńskiego w Częstochowie, Jana Kochanowskiego w Radomiu, Cyryla Ratajskiego w Poznaniu i Fryderyka Chopina w parku Południowym we Wrocławiu. Wieloletni wykładowca Wydziału Rzeźby Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie.

15 września

-----------

1339 - W Warszawie zakończył się proces polsko-krzyżacki prowadzony przez trybunał papieski.

1454 - W Cerekwicy król Kazimierz IV Jagiellończyk nadał wielkopolskiej szlachcie przywilej stwierdzający m.in., że bez zgody sejmików król nie będzie nakładał nowych podatków i zwoływał pospolitego ruszenia.

1463 – Jedna z największych bitew w trakcie wojny trzynastoletniej - na Zalewie Wiślanym walczące po stronie polskiej floty Gdańska i Elbląga pokonały flotę krzyżacką.

1533 – W Wiedniu zmarła Katarzyna Habsburżanka, arcyksiężniczka austriacka, królewna czeska i węgierska, królowa polska i wielka księżna litewska od 1553 r. jako trzecia żona króla Zygmunta Augusta.

1697 – August II Mocny koronował się w Krakowie na króla Polski.

1793 - Rosja rozwiązała konfederację targowicką powstałą w maju 1792 r. przeciwko reformom Konstytucji 3 maja; jednocześnie zawiązana została konfederacja grodzieńska, której celem było zatwierdzenie II rozbioru Rzeczypospolitej.

1862 - W Wilnie zmarł Władysław Syrokomla, poeta, tłumacz.

1883 – W Warszawie ukazało się wydawane przez Ludwika Waryńskiego i Stanisława Kunickiego nielegalne pismo „Proletariat” – organ prasowy pierwszej na ziemiach polskich partii robotniczej. Do 1884 r. ukazało się tylko pięć numerów.

1885 - W Żytomierzu zmarł Juliusz Zarębski, pianista, kompozytor.

1914 - Zakończyła się bitwa nad Jeziorami Mazurskimi. Niemcy wyparli wojska rosyjskie z Prus Wschodnich (m.in. z Ełku i Orzysza).

1935 - Zbigniew Burzyński i Władysław Wysocki zajęli pierwsze miejsce w zawodach balonowych o Puchar Gordona Benetta, które odbyły się w Warszawie.

1938 - Premiera filmu „Paweł i Gaweł” w reżyserii Mieczysława Krawicza.

1939 – Białystok został zajęty przez Wehrmacht, a kilka dni później – na mocy układu Ribbentrop-Mołotow – przekazany przez Niemcy Związkowi Radzieckiemu.

1939 – Polski okręt podwodny ORP „Orzeł” został internowany przez władze estońskie w Tallinnie, skąd jednak po trzech dniach zdołał uciec.

1940 - Przełomowy moment bitwy o Anglię - Niemcy stracili tego dnia ponad 60 samolotów, zginęło ponad 80 lotników niemieckich, wielu zostało rannych lub dostało się do niewoli.

1941 - Urodził się Mirosław Hermaszewski, pilot wojskowy i pierwszy polski kosmonauta (w 1978 r.).

1944 - W Powstaniu Warszawskim poległ Andrzej Romocki „Morro”, harcerz Szarych Szeregów, kapitan AK, dowódca 2 kompanii „Rudy” batalionu „Zośka”; odznaczony Orderem Virtuti Militari.

1949 - W Warszawie rozpoczął się pierwszy po wojnie (a czwarty w ogóle) Międzynarodowy Konkurs Pianistyczny im. Fryderyka Chopina.

1950 - W Warszawie urodził się Tomasz Jastrun, poeta, prozaik, eseista, krytyk literacki.

1967 - Premiera filmu „Sami swoi” w reżyserii Sylwestra Chęcińskiego.

1978 - W Warszawie otwarto Muzeum Karykatury.

1981 - Początek ostatniego rejsu żaglowca „Dar Pomorza”.

1982 - Stan wojenny: Władze aresztowały po powrocie z leczenia w Londynie Jana Józefa Lipskiego, działacza Komitetu Samoobrony Społecznej „KOR”.

1986 – Na podstawie ustawy o amnestii przyjętej przez Sejm 17 lipca 1986 r. i po wniosku ministra spraw wewnętrznych do Prokuratury Generalnej na wolność wyszło 225 więźniów politycznych (od 11 września byli to m.in. Władysław Frasyniuk. Zbigniew Bujak i Bogdan Lis).

1988 - Odbyło się drugie spotkanie Lecha Wałęsy i gen. Czesława Kiszczaka w willi MSW na ul. Zawrat w Warszawie. Obecni na nim byli także Stanisław Ciosek, ks. Alojzy Orszulik i Andrzej Stelmachowski.

1992 - W Winter Park na Florydzie zmarł Władysław Wagner, pierwszy Polak, który na jachtach żaglowych opłynął kulę ziemską.

1993 - Ostatnie jednostki Północnej Grupy Wojsk Armii Rosyjskiej opuściły garnizon w Legnicy.

2011 - W Warszawie zmarła Regina Smendzianka, pianistka, pedagożka.

2019 – W Warszawie otwarto kolejne stacje drugiej linii metra: Szwedzka, Targówek Mieszkaniowy i Trocka.

2020 – W Warszawie zmarł Jan Krenz, dyrygent i kompozytor, autor muzyki do „Kanału” Andrzeja Wajdy, „Eroiki” i „Zezowatego szczęścia” Andrzeja Munka.

16 września

-----------

1620 - Pod Cecorą wojska polskie, dowodzone przez hetmana Stanisława Żółkiewskiego, rozpoczęły bitwę z Turkami; zakończyła się 19 września klęską Polaków i śmiercią hetmana.

1658 - Pomiędzy Rzeczpospolitą a hetmanem zaporoskim Iwanem Wyhowskim zawarta została tzw. ugoda hadziacka zakładająca unię Królestwa Polskiego, Wielkiego Księstwa Litewskiego i Księstwa Ruskiego.

1668 - Abdykacja króla Jana II Kazimierza Wazy, panującego od 1648 r.

1825 - Zmarł Franciszek Karpiński, poeta, czołowy liryk polskiego sentymentalizmu.

1831 - Po zajęciu Warszawy przez wojska rosyjskie francuski minister spraw zagranicznych Horace Sebastiani wygłosił przed Izbą Deputowanych deklarację zakończoną słowami: „Porządek panuje w Warszawie”.

1863 - Powstanie styczniowe: zwycięstwo wojsk rosyjskich nad oddziałem powstańczym pod dowództwem Władysława Sokołowskiego „Iskry” w II bitwie pod Małogoszczem.

1874 - Zmarł Maksymilian Gierymski, malarz, pejzażysta wywodzący się ze szkoły monachijskiej.

1874 - W Warszawie urodził się Edward Puchalski, reżyser i scenarzysta filmowy; autor filmów „Trędowata”, „Pod Twoją Obronę”, „Przeor Kordecki - obrońca Częstochowy”.

1895 - Urodził się Franciszek Żwirko, pilot; wspólnie ze Stanisławem Wigurą zwyciężył w Międzynarodowych Zawodach Samolotów Turystycznych Challenge 1932 r.; 11 września 1932 r. obaj zginęli w katastrofie samolotu RWD-6 pod Cierlickiem Górnym koło Cieszyna.

1897 - W Łańcucie urodził się Wacław Kuchar, sportowiec, olimpijczyk, oficer WP; uczestnik wojny polsko-ukraińskiej, a także wojny polsko-bolszewickiej w 1920 r.

1920 – Bitwa pod Dytiatynem w Galicji Wschodniej (w trakcie wojny polsko-bolszewickiej). 600-osobowy oddział polski zatrzymał trzy razy większe oddziały przeciwnika.

1928 - W Warszawie zakończył się pierwszy wyścig kolarski Tour de Pologne. Zwyciężył Feliks Więcek.

1930 - W Galicji Wschodniej oddziały policji i wojska rozpoczęły trwającą do końca listopada akcję pacyfikacyjną wymierzoną przeciwko ukraińskim nacjonalistom z OUN; akcja objęła około 450 ukraińskich wsi.

1931 - Urodził się Tadeusz Gocłowski, arcybiskup metropolita gdański (1992-2008).

1934 - W Warszawie Jerzy Bajan (pilot myśliwski i sportowy) oraz Gustaw Pokrzywka (mechanik) wygrali na samolocie RWD-9 międzynarodowe zawody lotnicze Challenge 1934 r.

1935 - Polska została ponownie wybrana do Rady Ligi Narodów.

1937 - Premiera filmu „Znachor” w reżyserii Michała Waszyńskiego.

1939 – Niemcy przypuścili nieudany szturm na twierdzę w Brześciu nad Bugiem, ale wobec braku amunicji polska załoga nocą się ewakuowała.

1939 - Sztab Naczelnego Wodza z marszałkiem Edwardem Rydzem-Śmigłym przeniósł się do Kołomyi.

1939 – Bitwa pod Jaworowem (na zachód Lwowa). Dowodzone przez gen. Kazimierza Sosnkowskiego oddziały Armii „Małopolska” zadały ciężkie straty SS „Germania”.

1939 - Pod Koziejówką w okolicach Lubaczowa, prowadząc atak na bagnety, zginął gen. Józef Kustroń, dowódca 21 Dywizji Piechoty Górskiej. Był pierwszym polskim generałem, który poległ w II wojnie światowej.

1944 - Początek walk 3 Dywizji Piechoty 1 Armii WP o przyczółki warszawskie na lewym brzegu Wisły (16-23 września).

1949 - Urodził się Janusz Rewiński, aktor, satyryk, znany m.in. z Kabaretu Olgi Lipińskiej oraz ról w komediach Juliusza Machulskiego „Kiler” i „Kiler-ów 2-óch”; założyciel Partii Przyjaciół Piwa, poseł w latach 1991-1993.

1957 - Początek procesu byłych wysokich rangą funkcjonariuszy Urzędu Bezpieczeństwa: Romana Romkowskiego, Józefa Różańskiego i Anatola Fejgina.

1978 – W Warszawie odsłonięto Pomnik Ignacego Jana Paderewskiego.

1988 - Początek rozmów przedstawicieli rządu, opozycji i Episkopatu w ośrodku MSW w podwarszawskiej Magdalence.

1988 – Polska nawiązała stosunki dyplomatyczne ze Wspólnotami Europejskimi.

1992 - Parlament Europejski ratyfikował układ o stowarzyszeniu Polski ze Wspólnotami Europejskimi i ich państwami członkowskimi.

1993 - Utworzono Park Narodowy Gór Stołowych.

1998 - W Warszawie zmarł Andrzej Trzaskowski, jedna z czołowych postaci polskiej sceny jazzowej, kompozytor, pianista, autor muzyki filmowej, krytyk i dyrygent.

2016 – Zmarł Kazimierz Mieczysław Ujazdowski, adwokat, obrońca oskarżonych w procesach politycznych w okresie PRL.

17 września

-----------

1374 - W Koszycach król Ludwik Węgierski ogłosił pierwszy przywilej generalny dla polskiej szlachty.

1462 - Wojna trzynastoletnia: Pod Świecinem koło Jeziora Żarnowieckiego wojska polskie pod dowództwem Piotra Dunina pokonały wojska Zakonu Krzyżackiego.

1857 - Urodził się Konstanty Ciołkowski, rosyjski wynalazca, uczony, prowadzący badania m.in. w dziedzinie aerodynamiki; syn polskiego zesłańca.

1863 - W Dreźnie zmarł Józef Korzeniowski, dramaturg, powieściopisarz, poeta, wychowanek i wykładowca Liceum Krzemienieckiego.

1889 - Urodził się Tadeusz Hołówko, działacz PPS, współpracownik Józefa Piłsudskiego, współtwórca BBWR, zwolennik dialogu z Ukraińcami; zastrzelony w 1931 r. przez ukraińskich nacjonalistów.

1895 - Zmarł Zygmunt Szczęsny Feliński, arcybiskup metropolita warszawski w latach 1662-1683. Wkrótce po objęciu urzędu został zesłany na 20 lat do Jarosławia nad Wołgą z powodu listu, w którym wstawił się do cara za powstańcami styczniowymi. W 2009 r. został kanonizowany.

1902 - W Warszawie urodził się Adam Aston, aktor, wokalista; wykonawca piosenek „Warszawo, moja Warszawo”, „Ach, jak przyjemnie”, „Dlaczego właśnie dziś” i „Jak trudno zapomnieć”.

1912 - W Warszawie urodziła się Irena Kwiatkowska, aktorka, gwiazda teatru, filmu i kabaretu; na trwałe wpisała się w pamięć widzów rolami w serialach „Wojna domowa” i „Czterdziestolatek”, a także w filmach „Hallo szpicbródka”, „Lata dwudzieste... lata trzydzieste”; występowała w kabaretach Szpak, Dudek i telewizyjnym Kabarecie Starszych Panów.

1920 - Urodził się Janusz Brochwicz-Lewiński, ps. „Gryf”, żołnierz ZWZ-AK; w czasie Powstania Warszawskiego w batalionie „Parasol”; w 2008 r. awansowany na stopień generała brygady.

1924 – Decyzją Sztabu Generalnego WP utworzono Korpus Ochrony Pogranicza.

1938 - W Moskwie w ramach represji stalinowskich zamordowany został Bruno Jasieński, poeta, czołowy twórca polskiego futuryzmu, związany z ruchem komunistycznym.

1939 – Agresja ZSRR na Polskę. W myśl uzgodnień paktu Ribbentrop-Mołotow Armia Czerwona zajęła tereny aż po Bug, ale też np. białostockie i fragmenty warszawskiego.

1939 - Marszałek Edward Śmigły-Rydz wydał dyrektywę nakazującą oddziałom polskim wycofanie się do Rumunii i na Węgry oraz unikanie starć z siłami sowieckimi.

1939 – Władze RP przez most w Kutach przekroczyły granicę z Rumunią.

1939 - Niemcy zajęli Brześć nad Bugiem (przekazany następnie Związkowi Radzieckiemu) i Lublin.

1939 – W wyniku niemieckiego bombardowania doszło do pożaru Zamku Królewskiego w Warszawie.

1940 - W Palmirach Niemcy zamordowali 198 więźniów Pawiaka.

1942 - Jan Piekałkiewicz ze Stronnictwa Ludowego objął urząd Delegata Rządu RP na Kraj.

1942 - Urodziła się Teresa Budzisz-Krzyżanowska, aktorka teatralna (m.in. w Teatrze Narodowym w Warszawie, a wcześniej w Starym Teatrze w Krakowie) oraz filmowa. Zagrała m.in. u Krzysztofa Kieślowskiego, Andrzeja Wajdy i Kazimierza Kutza w takich filmach jak „Trzy kolory. Biały”, „Ziemia obiecana” i Śmierć jak kromka chleba”.

1944 - Pod kryptonimem „Market Garden” rozpoczęła się największa operacja powietrznodesantowa II wojny światowej z udziałem m.in. Samodzielnej Brygady Spadochronowej pod dowództwem gen. Stanisława Sosabowskiego.

1952 - W Szczecinie urodził się Krzysztof Kołbasiuk, aktor, znany m.in. z roli Łukasza Zbożnego w telewizyjnym serialu „Dom”.

1952 - W Warszawie urodził się Tomasz Borkowy, aktor, znany m.in. z roli Andrzeja Talara w telewizyjnym serialu „Dom”.

1971 - Więzienie opuścili skazani za udział w protestach Marca '68: Jacek Kuroń, Karol Modzelewski i Maciej Kozłowski.

1973 - W USA zmarł Oskar Halecki, historyk, profesor Uniwersytetu Warszawskiego; od 1939 r. na emigracji; współzałożyciel, dyrektor i prezes Polskiego Instytutu Naukowego w Nowym Jorku.

1978 - Premiera serialu telewizyjnego „Lalka” w reżyserii Ryszarda Bera.

1980 - W Gdańsku przedstawiciele Międzyzakładowych Komitetów Założycielskich i Międzyzakładowych Komisji Robotniczych podjęli decyzję o utworzeniu jednego związku zawodowego pod nazwą Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność”.

1980 - Powołano Krajową Komisję Porozumiewawczą NSZZ „Solidarność” pod kierownictwem Lecha Wałęsy.

1993 - Prezydent Lech Wałęsa przyjął od gen. Leonida Kowalowa meldunek o zakończeniu wycofywania wojsk rosyjskich z Polski; ostatni żołnierze rosyjscy opuścili Polskę 18 września 1993 r.

1993 - Z Wielkiej Brytanii przeniesiono na Wawel prochy gen. Władysława Sikorskiego.

1995 - W Warszawie odsłonięto Pomnik Poległym i Pomordowanym na Wschodzie.

2007 - Uroczysta premiera filmu „Katyń” w reżyserii Andrzeja Wajdy.

2011 - Zmarła Magda Teresa Wójcik, aktorka, reżyserka, współzałożycielka Teatru Adekwatnego; znana m.in. z roli Łucji w filmie Janusza Zaorskiego „Matka Królów”.

2011 - W Warszawie zmarł Tomasz Zygadło, reżyser, twórca filmów „Ćma”, „Odwet”, „Sceny dziecięce z życia prowincji”.

2021 – Zmarł Alfred Miodowicz, pierwszy przewodniczący Ogólnopolskiego Porozumienia Związków Zawodowych.

2022 – Otwarcie kanału przez Mierzeję Wiślaną o długości 1536 metrów. Inwestycja pochłonęła ok. 2 mld zł.

18 września

-----------------------------

1454 – Największa bitwa wojny trzynastoletniej: klęska wojsk polskich w bitwie z krzyżakami pod Chojnicami. Król Kazimierz IV Jagiellończyk został zmuszony do ucieczki.

1703 – W trakcie wojny północnej (pomiędzy Szwecją a koalicją państw z udziałem Polski i Rosji) Poznań został zajęty przez wojska szwedzkie.

1773 – Obradujący w otoczonym przez żołnierzy rosyjskich Zamku Królewskim w Warszawie Sejm usankcjonował dokonany rok wcześniej I rozbiór Polski. Część posłów przekupiono, a opornych aresztowano i zesłano na Syberię.

1807 - W Wilnie zmarł Franciszek Smuglewicz, malarz, rysownik.

1857 - W Warszawie zmarł Karol Kurpiński, kompozytor, dyrygent, pedagog; dyrektor opery w Warszawie, założyciel i redaktor pierwszego polskiego czasopisma muzycznego „Tygodnik Muzyczny”; autor muzyki do pieśni „Warszawianka”.

1883 - W Warszawie urodził się Ludomir Różycki, kompozytor, dyrygent, pedagog.

1915 - I wojna światowa: Wojska niemieckie zajęły Wilno.

1925 - Uchwała Rady Ligi Narodów o przekazaniu Polsce półwyspu Westerplatte na składnicę amunicyjną.

1933 - W Radomiu urodził się Jerzy Połomski, piosenkarz, jeden z najpopularniejszych polskich artystów estradowych lat 60. i 70.; do jego najbardziej znanych piosenek należą „Cała sala śpiewa” i „Bo z dziewczynami”.

1938 - Rozwiązanie Sejmu i Senatu IV kadencji.

1939 - Rząd Rumunii podjął decyzję o internowaniu polskich władz państwowych.

1939 – Załoga internowanego przez władze Estonii polskiego okrętu podwodnego „Orzeł” wydostała się z portu w Tallinnie.

1939 - Okręt podwodny ORP „Ryś” wpłynął do szwedzkiego portu Stavsnäs, po czym został internowany i odholowany do Mariefred, gdzie pozostał do końca wojny.

1939 - Armia Czerwona zajęła Lidę i Nowogródek.

1939 - Oddziały Armii „Kraków” i „Lublin” dowodzone przez gen. Tadeusza Piskora rozpoczęły pierwszą bitwę pod Tomaszowem Lubelskim.

1939 - W wyniku ran odniesionych w bitwie nad Bzurą zmarł gen. Franciszek Wład, dowódca 14 Wielkopolskiej Dywizji Piechoty.

1939 - Pierwsze oddziały Armii „Poznań” przebiły się przez Puszczę Kampinoską do Warszawy.

1939 – Członkowie OUN (Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów) zabili w Sławentynie w woj. tarnopolskim, według różnych źródeł, od 50 do 85 Polaków.

1939 - W Jeziorach na Polesiu (na terenach zajętych przez ZSRR) popełnił samobójstwo Stanisław Ignacy Witkiewicz, malarz, pisarz, filozof, jeden z najoryginalniejszych twórców kultury polskiej.

1944 - Początek walk Samodzielnej Brygady Spadochronowej gen. Stanisława Sosabowskiego pod Arnhem.

1944 - Powstanie Warszawskie: Nad Warszawą pojawiło się ponad 100 amerykańskich samolotów B-17, które dokonały zrzutów.

1946 - W Krakowie aresztowany został sekretarz generalny PSL Stanisław Mierzwa. Wydarzenie to było elementem zastraszania opozycji przed zapowiedzianymi na 1947 r. wyborami do Sejmu.

1946 – W ruinach domu przy ul. Nowolipki 68 w Warszawie odnaleziono pierwszą część archiwum warszawskiego getta, stworzonego przez Emanuela Ringelbluma i jego współpracowników.

1951 - Kongres USA podjął uchwałę o powołaniu komisji do wyjaśnienia zbrodni katyńskiej.

1957 - W Gdańsku zmarł kontradmirał Włodzimierz Steyer – jesienią 1939 r. dowódca Rejonu Umocnionego Hel; w latach 1947-1950 dowódca Polskiej Marynarki Wojennej.

1958 - W klubie studentów Politechniki Warszawskiej „Stodoła” rozpoczął się pierwszy festiwal Jazz Jamboree.

1963 - Na Stadionie Śląskim w Chorzowie, podczas meczu klubowego Pucharu Europy Górnik Zabrze - Austria Wiedeń (1:0), został ustanowiony rekord frekwencji na tym obiekcie (120 tys. widzów).

1987 - Jerzy Kukuczka, jako drugi człowiek na świecie po Reinholdzie Messnerze, zdobył Koronę Himalajów.

1989 - W Warszawie zmarła Aleksandra Śląska, aktorka, wieloletni pedagog warszawskiej PWST; znana m.in. z ról w filmach „Ostatni etap”, „Pasażerka” oraz z serialu „Królowa Bona”.

1993 - Ostatni żołnierze rosyjscy wyjechali z warszawskiego Dworca Wschodniego do Rosji; w Polsce pozostała jedynie misja wojskowa licząca około 30 żołnierzy, która nadzorowała tranzyt wojsk rosyjskich z Niemiec do Rosji.

1999 - W Szczecinie rozpoczął działalność Wielonarodowy Korpus Północno-Wschodni będący częścią sił NATO.

2009 – Wybuch metanu w kopalni „Wujek” – Ruch Śląsk. 20 górników zginęło, a 36 odniosło ciężkie obrażenia. Była to jedna z dwóch największych pod względem liczby ofiar katastrof w polskim górnictwie w XXI wieku.

2009 - W Olsztynie zmarła prof. Barbara Skarga, humanistka, filozof, etyk, historyk filozofii.

2013 - We Frankfurcie nad Menem zmarł Marcel Reich-Ranicki, jeden z najbardziej wpływowych krytyków literackich w Niemczech w drugiej połowie XX wieku. Pochodził z rodziny polskich Żydów we Włocławku, dzieciństwo spędził w Berlinie, a wojnę w okupowanej Polsce: do 1943 r. w warszawskim getcie, a następnie - ukrywając się u polskiej rodziny. Od 1944 r. był oficerem politycznym w armii Berlinga.

2020 – W USA zmarł Andrzej Pityński, autor rzeźb monumentalnych o tematyce patriotycznej i martyrologicznej, m.in. pomnika Katyńskiego w Jersey City i pomnika Hallerczyków na warszawskim Żoliborzu. W 2017 r. został odznaczony Orderem Orła Białego.

2024 – Zmarł Jerzy Wuttke, plastyk, jeden z założycieli Związku Górnośląskiego, od 1989 r. poseł Obywatelskiego Klubu Parlamentarnego, a następnie BBWR.

19 września

-----------

1410 - Wielka wojna z zakonem krzyżackim: wojska Polski i Litwy zakończyły nieudane oblężenie Malborka.

1551 - Urodził się Henryk Walezy - pierwszy król elekcyjny (1573-1574).

1620 - Pod Cecorą wojska polskie, dowodzone przez hetmana Stanisława Żółkiewskiego, poniosły klęskę w bitwie z Turkami.

1657 - W Welawie zwarty został układ pomiędzy Rzeczpospolitą i elektorem brandenburskim Fryderykiem Wilhelmem, zwalniający go od polskiej zwierzchności lennej.

1797 - W Grodnie urodził się January Suchodolski, malarz, oficer, uczestnik powstania listopadowego.

1863 - Powstanie styczniowe: W Warszawie przeprowadzono nieudany zamach na carskiego namiestnika Królestwa Polskiego gen. Fiodora Berga.

1892 - Urodził się Jan Piekałkiewicz, ekonomista, działacz Stronnictwa Ludowego; od 1942 r. Delegat Rządu RP na Kraj; aresztowany i zamordowany przez Niemców w 1943 r.

1893 – Urodził się Mieczysław Niedziałkowski – poseł z listy PPS w latach 1919-1935, przeciwnik Sanacji, jeden z założycieli „Centrolewu”, we wrześniu 1939 organizator Robotniczej Brygady Obrony Warszawy, zamordowany przez Niemców w Palmirach.

1897 - W Pawłowie koło Lwowa zmarł Kornel Ujejski, poeta.

1904 - Urodził się Paweł Finder, przed II wojną światową działacz Komunistycznej Partii Polski, w latach 1942-1943 jeden z przywódców Polskiej Partii Robotniczej; aresztowany i rozstrzelany przez Niemców w lipcu 1944 r.

1921 – Urodził się Emanuel Halicz, historyk – znawca dziejów powstania styczniowego i autor monografii „Geneza Księstwa Warszawskiego”. W 1968 r. na tle kampanii antysemickiej wyrzucony z Wojskowej Akademii Politycznej, gdzie był kierownikiem Katedry Historii Polski. Na emigracji wykładał na Uniwersytecie w Kopenhadze i współpracował z założonymi przez Jerzego Giedroycia „Zeszytami Historycznymi”

1930 – Urodziła się Hanna Świda-Ziemba, wybitna socjolożka, autorka takich prac jak „Urwany lot. Pokolenie inteligenckiej młodzieży powojennej…”, „Człowiek wewnętrznie zniewolony…”, „Młodzież PRL. Portrety pokoleń…”. W stanie wojennym związała się z opozycją i była krótko internowana.

1935 - Zmarł Konstanty Ciołkowski, rosyjski wynalazca, uczony, prowadzący badania m.in. w dziedzinie aerodynamiki; syn polskiego zesłańca.

1938 - W Warszawie urodził się Zygmunt Krauze, kompozytor, pianista.

1939 - Zwycięska szarża całego 14 Pułku Ułanów Jazłowieckich pod Wólką Węglową; była to jedna z ostatnich wielkich szarż w historii kawalerii.

1939 - Padła Kępa Oksywska. Dowódca Lądowej Obrony Wybrzeża płk Stanisław Dąbek popełnił samobójstwo.

1939 - W wyniku ran odniesionych w bitwie nad Bzurą zmarł gen. Stanisław Grzmot-Skotnicki, dowódca Grupy Operacyjnej „Czersk”.

1939 - Armia Czerwona zajęła Wilno; w październiku przekazała to miasto wraz z okręgiem Litwie, ale w 1940 zajęła ponownie razem z całą Litwą.

1940 - W czasie wielkiej obławy w Warszawie Niemcy aresztowali ponad 2 tys. mężczyzn; wśród nich znalazł się rotmistrz Witold Pilecki, który dał się zatrzymać, aby dotrzeć do KL Auschwitz w celu zebrania informacji na temat obozu i utworzenia w nim organizacji konspiracyjnej.

1943 - Urodził się Janusz Kondratiuk, reżyser, autor m.in. filmu „Dziewczyny do wzięcia”.

1943 – Z oflagu w Doessel koło Warburga podziemnym tunelem uciekło 47 polskich żołnierzy; 37 z nich zostało przez Niemców schwytanych i zamordowanych.

1947 – Urodził się Wiktor Jerofiejew, rosyjski pisarz (m.in. powieść „Dobry Stalin”), w czasach Związku Radzieckiego objęty zakazem druku. Przyjaciel i znawca Polski.

1947 - W Poznaniu urodziła się Urszula Sipińska, piosenkarka, kompozytorka; wykonawczyni piosenek „Są takie dni w tygodniu”, „Weselne dzieci” i „Cudownych rodziców mam”.

1947 - W Warszawie urodził się Janusz Zaorski, reżyser, scenarzysta, producent filmowy; w latach 1991-1993 prezes Komitetu do spraw Radia i Telewizji; twórca filmów „Matka Królów”, „Jezioro Bodeńskie”, „Piłkarski poker”.

1948 - W byłym majątku Potulickich w Oborach pod Warszawą otwarty został Dom Pracy Twórczej.

1953 - Urodziła się Grażyna Szapołowska, aktorka, przez wiele lat związana z Teatrem Narodowym w Warszawie; znana z ról w filmach „Lata dwudzieste... lata trzydzieste...”, „Krótki film o miłości”, „Kroniki domowe”, „Pan Tadeusz”.

1965 - W Poznaniu odsłonięto Pomnik Powstańców Wielkopolskich.

1966 - Premiera filmu „Piekło i niebo” w reżyserii Stanisława Różewicza.

1968 - W Częstochowie urodził się Paweł Łukaszewski, kompozytor, organizator życia muzycznego.

1971 - W Warszawie urodził się Tomasz Gudzowaty, fotograf, wielokrotny laureat międzynarodowych nagród World Press Photo.

1980 - Premiera filmu „Constans” w reżyserii Krzysztofa Zanussiego.

1980 - Premiera filmu „Spokój” w reżyserii Krzysztofa Kieślowskiego.

1987 - W Warszawie zmarł Wiktor Sadecki, aktor związany m.in. z Teatrem im. Juliusza Słowackiego w Krakowie oraz Starym Teatrem; wystąpił w filmach „Wodzirej”, „Lata dwudzieste... lata trzydzieste...”, a także w serialach „Janosik”, „Królowa Bona” i „Chłopi”.

1988 - Dymisja rządu Zbigniewa Messnera.

1989 – W Warszawie podpisano umowy między Polską a Wspólnotami Europejskimi w sprawie handlu oraz współpracy gospodarczej.

1993 - Odbyły się wybory parlamentarne. W Sejmie większość miejsc zdobyły Sojusz Lewicy Demokratycznej i Polskie Stronnictwo Ludowe (zawiązały koalicję rządową), a większość ugrupowań prawicowych nie przekroczyła 5-procentowego progu.

1996 - W Warszawie zmarł Czesław Petelski, reżyser, scenarzysta; wspólnie z żoną Ewą Petelską autor filmów „Kamienne tablice”, „Bołdyn”, „Urodziny młodego warszawiaka”, „Kopernik”, „Jarzębina czerwona”, „Drewniany różaniec”, „Ogniomistrz Kaleń” i „Kamienne niebo”.

2003 - Premiera filmu „Stara baśń. Kiedy Słońce było bogiem” w reżyserii Jerzego Hoffmana.

2014 - Premiera filmu „Miasto 44” w reżyserii Jana Komasy.

2019 – W Warszawie zmarł ks. Hubert Czuma, katecheta i działacz opozycyjny, duszpasterz radomskiej NSZZ „Solidarność”.

2021 – W Warszawie zmarł Jerzy Targalski, ps. „Józef Darski”, historyk, politolog, orientalista, działacz Komitetu Obrony Robotników oraz „Solidarności”, współpracownik Radia Wolna Europa i paryskiej „Kultury”.

2022 – W Łodzi zmarł Piotr Marczewski, kompozytor, pianista, dyrygent, autor muzyki rozrywkowej, teatralnej, telewizyjnej i filmowej do takich obrazów jak „Znachor”, „Daleko od szosy”, „Kariera Nikodema Dyzmy”, „Między ustami a brzegiem pucharu”, „Trędowata” i „Przygody Kota Filemona”.

20 września

-----------

1503 - Urodził się Andrzej Frycz Modrzewski, pisarz społeczno-polityczny, publicysta, sekretarz królewski na dworze Zygmunta I Starego, autor traktatu „O poprawie Rzeczypospolitej”.

1610 – Wojska Rzeczypospolitej pod wodzą hetmana Stanisława Żółkiewskiego wkroczyły do Moskwy.

1746 - Urodził się Maurycy Beniowski, podróżnik, autor pamiętników, uczestnik konfederacji barskiej, zesłany przez władze carskie na Kamczatkę, skąd zbiegł do Francji. W imieniu władz francuskich dokonał podboju Madagaskaru, którego ludność ogłosiła go władcą wyspy.

1761 – W Warszawie poświęcono kościół sióstr Wizytek na Krakowskim Przedmieściu.

1902 - Urodził się Franciszek Kamiński, w okresie II wojny światowej komendant główny Batalionów Chłopskich, działacz ruchu ludowego.

1907 - Urodził się Stefan Kieniewicz, historyk, profesor Uniwersytetu Warszawskiego, wieloletni przewodniczący Komitetu Nauk Historycznych PAN i redaktor „Przeglądu Historycznego”.

1917 - Komitet Narodowy Polski został uznany przez Francję za jedynego prawnego reprezentanta sprawy polskiej na Zachodzie.

1920 - Wojna polsko-bolszewicka: Początek bitwy nad Niemnem zakończonej zwycięstwem Wojska Polskiego.

1928 - W Poznaniu urodził się Jerzy Topolski, specjalista w dziedzinie metodologii i teorii historii; profesor UAM.

1934 - W Warszawie zmarł gen. Julian Stachiewicz, historyk wojskowości; żołnierz Legionów Polskich, członek POW; w latach 1919-1920 szef Oddziału III Sztabu Ścisłego Naczelnego Dowództwa; organizator i szef Biura Historycznego Sztabu Generalnego; współzałożyciel „Przeglądu Historyczno-Wojskowego”.

1939 - Koniec bitwy nad Bzurą; gen. Tadeusz Kutrzeba wraz ze sztabem i resztkami oddziałów przebił się do stolicy, gdzie objął funkcję zastępcy dowódcy Grupy Armii „Warszawa”.

1939 - Koniec pierwszej bitwy pod Tomaszowem Lubelskim - kapitulacja sił Armii „Lublin” i „Kraków”.

1939 - W czasie zajmowania Kut przez Armię Czerwoną zginął Tadeusz Dołęga-Mostowicz, pisarz, scenarzysta; autor powieści „Kariera Nikodema Dyzmy” i „Znachor”.

1939 - Armia Czerwona szturmowała Grodno, Kowel i Lwów.

1939 – Okręt podwodny ORP „Wilk” po przedarciu się z Bałtyku na Morze Północne zawinął do portu wojennego w szkockim Rosyth.

1946 - W Gliwicach urodził się Julian Kornhauser, poeta, prozaik, krytyk literacki, znawca i tłumacz literatury serbskiej i chorwackiej, współtwórca grupy literackiej „Teraz”, profesor UJ.

1961 - W wypadku samochodowym zginął Andrzej Munk, reżyser, twórca filmów „Eroica”, „Zezowate szczęście”, „Pasażerka”.

1963 - Premiera filmu „Pasażerka”; reżyseria Andrzej Munk, Witold Lesiewicz.

1973 – Na szczycie kurhanu na cmentarzu Powstańców Warszawy na Woli, kryjącym 12 ton prochów pomordowanych przez Niemców w czasie Powstania Warszawskiego, odsłonięto Pomnik Polegli Niepokonani.

1976 - Urodziła się Agata Buzek, aktorka, odtwórczyni głównej roli w filmie „Rewers”, za którą w 2010 r. zdobyła statuetkę Orła w kategorii najlepsza główna rola kobieca.

1978 - Na granicy polsko-czechosłowackiej w Karkonoszach spotkali się członkowie KSS KOR i czechosłowackiej organizacji opozycyjnej „Karta 77”.

1982 - Premiera filmu „Dolina Issy” w reżyserii Tadeusza Konwickiego.

1985 - W Waszyngtonie prymas Polski Józef Glemp wezwał Stany Zjednoczone do zniesienia sankcji wobec Polski.

2005 - W Wiedniu zmarł Szymon Wiesenthal, słynny tropiciel nazistów, założyciel Żydowskiego Centrum Dokumentacji Historycznej okresu Holokaustu; w czasie wojny więzień niemieckich obozów koncentracyjnych.

2020 – Zmarła Ewa Berberyusz, reporterka, publicystka, działaczka „Solidarności”, współpracowniczka paryskiej „Kultury”. Opublikowała biografie Jerzego Giedroycia „Książę z Maisons-Laffitte” i Władysława Andersa „Władysław Anders. Życie po Monte Cassino”. (PAP)

jkrz/ miś/