Hafsia Herzi: „Młodsza siostra” pokazuje, jak trudny jest coming out (wywiad)

„Młodsza siostra” to adaptacja debiutanckiej, na poły autobiograficznej książki „La petite derniere” Fatimy Daas. Tytułowa bohaterka (w tej roli Nadia Melliti) jest siedemnastolatką wywodzącą się z francusko-algierskiej rodziny. Mieszka z rodzicami i dwiema siostrami na przedmieściach Paryża. Dobrze się uczy, a wolne chwile poświęca swoim pasjom – czytaniu i piłce nożnej. Dziewczyna sprawia wrażenie pewnej siebie twardzielki, jednak w środku jest rozbita. Dostrzega rozdźwięk między muzułmańską wiarą i konserwatywnymi wartościami, w jakich się wychowała, a coraz wyraźniej odczuwanym pociągiem do kobiet. Fatima boi się, że gdyby jej najbliżsi poznali prawdę, odrzuciliby ją. Potajemnie rejestruje się w aplikacji randkowej i zaczyna eksplorować swą seksualność. Po kilku mniej lub bardziej udanych spotkaniach poznaje Ji-Na (Ji-min Park), w której się zakochuje.

PAP: Masz sporo wspólnego z Fatimą Daas: należycie do tego samego pokolenia, macie algierskie korzenie, ona dorastała w Clichy-sous-Bois, ty – w trudnej, północnej dzielnicy Marsylii. Dla pisarki głównym sposobem artystycznej ekspresji stało się tworzenie autofikcji, dla ciebie – aktorstwo. Kiedy poczułaś, że przestaje ci ono wystarczać?

Hafsia Herzi: Już jako bardzo młoda dziewczyna pisałam różne teksty. Oczywiście, nie przypominały one scenariuszy filmowych. Wiedziałam jednak, że chcę opowiadać historie, kręcić obrazy, występować przed kamerą. Gdy producentka Judie Billy przekazała mi książkę Fatimy, byłam w kropce. Miałam już za sobą reżyserski debiut „Zasługujesz na miłość”, ale stworzenie adaptacji czyjegoś utworu wydawało mi się zbyt dużym wyzwaniem. Po przeczytaniu „La petite derniere” zmieniłam zdanie. Spodobała mi się fabuła, polubiłam główną bohaterkę. Pomyślałam, że takiej postaci jeszcze w kinie nie było – mieszkającej na przedmieściach młodej muzułmanki, która odkrywa, że jest osobą nieheteronormatywną. Nie miałam pomysłu na kolejny film. Pomyślałam więc: dlaczego nie?

PAP: Tytułowa postać żyje na styku dwóch kultur. Obie wykształciły w niej przekonanie, że nie można być jednocześnie praktykującą muzułmanką i lesbijką. Ona natomiast nie potrafi wybrać między wiarą a tożsamością seksualną. Tym filmem chciałaś zwrócić uwagę, że zatraciliśmy umiejętność dostrzegania wielowymiarowości człowieka?

H.H.: Starałam się zaszczepić w widzach poczucie, że bez względu na trudności, nie możemy zagłuszyć swojego wewnętrznego głosu. Fatima wie, kim jest, ale jeszcze nie może tego zaakceptować. Dlatego reaguje tak gwałtownie, gdy rówieśnicy nazywają ją lesbijką. Ma wrażenie, że jej skrzętnie skrywany sekret wyszedł na jaw. Dręczy ją poczucie winy, że popełnia ciężki grzech. Boi się, że zrani swoich najbliższych, zostanie przez nich odrzucona, wykluczona ze wspólnoty religijnej. A jednocześnie nie potrafi przezwyciężyć pragnienia bliskości z innymi kobietami.

PAP: Pisarka przyznaje, że okres dorastania przetrwała dzięki przyjaźni. Bohaterkę twojego filmu oglądamy najczęściej w samotności. Uważasz, że ten stan sprzyja kształtowaniu charakteru, odnalezieniu własnej siły?

H.H.: Rzeczywiście, w książce Fatima ma najlepszą przyjaciółkę. Uznałam jednak, że na ekranie taka postać byłaby zbędna. Utwierdziłam się w tym przekonaniu, gdy poznałam Nadię. Nasza bohaterka jest inna niż jej siostry. Nie potrzebuje towarzystwa, by grać w piłkę. Lubi spędzać czas w pojedynkę. W ten sposób odcina się od świata, zbiera myśli. Oczywiście, nie wyklucza to potrzeby kontaktu z rówieśnikami. Pokazujemy ją chociażby na imprezie, w towarzystwie Cassandry. Jednak fabuła koncentruje się na wewnętrznych rozterkach Fatimy. To wymagało filmowania jej w samotności.

PAP: Jak udało ci się uchwycić emocje towarzyszące coming outowi muzułmanki?

H.H.: W każdej z trzech głównych religii nieheteronormatywność jest postrzegana jako grzech. Niewątpliwie więc bycie wierzącym nie ułatwia tego momentu. Jednak w trakcie prac nad scenariuszem nie myślałam o tym zbyt dużo. Interesował mnie coming out jako taki. Rozmawiałam o tym z wieloma osobami ze społeczności LGBTQ+. Wszystkie podkreślały, że niezależnie, czy jesteś muzułmaninem czy chrześcijaninem, czy masz dużo czy mało pieniędzy, to moment obarczony ogromnym stresem i lękiem. Ostatnio usłyszałam od młodej Żydówki, że mój obraz bardzo ją poruszył, ponieważ odzwierciedla jej doświadczenia. Z fabuły nie dowiadujemy się, czy bohaterka porozmawiała z matką czy nie. Jej bliscy wyrażają emocje niezwykle dyskretnie. Osobiście skłaniam się ku temu, że matka Fatimy wie.

PAP: Zaangażowałaś do projektu młode osoby, które po raz pierwszy stanęły przed kamerą. Nie obawiałaś się, czy podołają wyzwaniu?

H.H.: Pracowałam już z aktorami nieprofesjonalnymi, a także z dziećmi na planie mojego poprzedniego filmu. Byłam pewna słuszności podjętych decyzji. Zawsze tak mam. Jeżeli obsadzam kogoś w konkretnej roli, wiem, że sobie poradzi. Oczywiście, praca z takimi osobami wymaga przygotowań. Wygląda to trochę jak w teatrze – przeprowadzam castingi, a następnie organizuję próby. Uczestniczą w nich wszyscy – nieważne, w ilu scenach występują. Weźmy choćby Ahmeda Kheloufiego, który zagrał chłopaka Fatimy. Choć pojawia się tylko w dwóch sekwencjach, obie są kluczowe. Musieliśmy je przećwiczyć. Mam oko do ludzi obdarzonych naturalnym talentem aktorskim. Lekarz, którego oglądamy na ekranie, rzeczywiście pracuje w służbie zdrowia. A imam jest prawdziwym przywódcą religijnym. Reszta to wyłącznie kwestia odpowiedniego poprowadzenia tych osób. Wyjaśniam, co mają robić, a czego nie, pokazuję, jak powinni reagować.

PAP: Co jeszcze jest ważne w pracy z naturszczykami?

H.H.: Zacznijmy od podstaw – przybliżenie zarysu fabuły. Uważam, że ludzie od samego początku powinni znać temat filmu. Jeżeli stwierdzą, że stoi on w sprzeczności z ich poglądami lub ich nie interesuje, mogą odmówić udziału w castingach. Zanim zaproponowałam angaż imamowi i lekarzowi, spędziłam z nimi trochę czasu. Obserwowałam ich w pracy, zyskałam zaufanie. Próby przebiegały niezwykle płynnie. Prosiłam te osoby, by były sobą – dokładnie tacy, jacy byli w momencie naszego pierwszego spotkania. Co ciekawe, naturszczycy znacznie rzadziej niż profesjonalni aktorzy prosili o doprecyzowanie różnych kwestii. Dopiero później przyznawali, że było im trudno.

PAP: Zostawiłaś aktorom przestrzeń na improwizacje czy dbałaś, by trzymali się scenariusza?

H.H.: Moim celem było, by widzowie nie czuli, że oglądają film. Oczywiście, wszystko zostało dopracowane, by obraz dobrze prezentował się na ekranie. Niektóre ujęcia kręciliśmy na dwie kamery. Scenariusz zawierał sporo szczegółów. Później nieco modyfikowaliśmy kwestie – zdarzało się bowiem, że tekst nie pasował do osoby grającej daną rolę. Sporo informacji zaczerpnęłam z castingu. Na planie starałam się dawać aktorom jak największą swobodę. Ale kiedy widziałam, że coś nie działa, wskazywałam, co poprawić. Tak było np. w scenie walki w korytarzu liceum. Wszyscy bardzo się zaangażowali, stworzył się bałagan. Powiedziałam, że nie może tak być, trzeba zrobić to inaczej. Wielokrotnie przećwiczyliśmy tę sekwencję, obyło się bez udziału kaskaderów.

PAP: Nie kusiło cię, by dołączyć do obsady?

H.H.: Zrobiłam to w moim pierwszym filmie. Sama go wyprodukowałam, więc poniekąd nie miałam wyboru. W wypadku „Młodszej siostry” byłoby to trudne. Czułam, że jestem za stara, by zagrać Fatimę. Nie widziałam też siebie w żadnej innej roli. Łączenie reżyserowania z aktorstwem wymaga olbrzymiej pracy. Wolałam skupić się na jednym zadaniu – inscenizacji, prowadzeniu obsady. Oczywiście, niektórzy artyści z powodzeniem łączą obie profesje. Dla mnie jednak tego typu podejście wiązałoby się z wieloma ograniczeniami. Po prostu nie czułam takiej potrzeby.

PAP: Grającą tytułową bohaterkę Nadię Melliti doceniono Cezarem i nagrodą aktorską na festiwalu w Cannes. Byłaś dumna, że praca, jaką wykonała pod twoim okiem, przyniosła takie efekty?

H.H.: Wciąż pamiętam tamte emocje i cieszę się sukcesem Nadii. Wiem, ile wysiłku wymagało przygotowanie się do tej roli. Doceniam, że obdarzyła mnie zaufaniem. Poza tym jest mi miło, że właśnie Fatima zdobyła serca jurorów. Jak wspomniałam na początku naszej rozmowy, rzadko zdarzają się bohaterki tak subtelne, wewnętrznie rozdarte. Mnie ta postać szczerze poruszyła i chciałam, by widzowie potraktowali ją z troską i uważnością należną młodszej siostrze. Wspaniale jest wiedzieć, że tak się stało. To wcale nie było oczywiste. Przebyłyśmy długą drogę: od castingu, przez plan zdjęciowy, po zakwalifikowanie filmu do konkursu głównego. Zdobyte nagrody są wisienką na torcie.

Rozmawiała Daria Porycka

Hafsia Herzi (ur. 1987 r.) jest francuską aktorką, reżyserką i scenarzystką algiersko-tunezyjskiego pochodzenia. W 2007 r. za swój aktorski debiut w „Tajemnicy ziarna” Abdellatifa Kechiche’a otrzymała Cezara oraz nagrodę im. Marcello Mastroianniego podczas festiwalu w Wenecji. W kolejnych latach można ją było oglądać m.in. w filmach „Jimmy Riviere” Teddy’ego Lussi-Modeste, „Bettie wyrusza w drogę” Emmanuelle Bercot, „Apollonide. Zza okien domu publicznego” Bertranda Bonello, „Madame Claude” Sylvie Verheyde oraz „Czarna rzeka” Éricka Zoncy. W 2025 r. Cezara zapewniła jej rola w „Strażniczce” Stéphane’a Demoustiera. Herzi jest również twórczynią fabuł „Zasługujesz na miłość”, „Dobra matka” oraz „Młodsza siostra”. Ostatnią z nich uhonorowano w 2025 r. w Cannes Palmą Queer.

W piątek „Młodsza siostra” trafi do kin. Za dystrybucję obrazu odpowiada Aurora Films. (PAP)

dap/ wj/