Wiceministra nauki: chcemy zmienić spojrzenie na popularyzację nauki

Formalne wprowadzenie popularyzacji nauki do ewaluacji jednostek naukowych, opracowanie strategii popularyzacji nauki oraz intensywne debaty na ten temat - to niektóre z działań, jakie Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego planuje na 2026 rok, ogłoszony Rokiem Popularyzacji Nauki.

- To będzie czas intensywnych dyskusji, debat dotyczących popularyzacji, wypracowywania nowych rozwiązań, które pozwolą wesprzeć tę aktywność - wyjaśniła wiceszefowa resortu, dr Karolina Zioło-Pużuk, poproszona przez PAP o sprecyzowanie, co „rok popularyzacji nauki” oznacza w praktyce.

Przypomniała, że w obowiązującej ustawie Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce wśród podstawowych zadań uczelni znajduje się zapis o „upowszechnianiu i pomnażaniu osiągnięć nauki i kultury, w tym przez gromadzenie i udostępnianie zbiorów bibliotecznych, informacyjnych i archiwalnych”.

- Taki zapis nie odpowiada jednak obecnym potrzebom społecznym - skonstatowała. Dlatego ministerstwo nauki planuje dokonać zmiany w ustawie Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce, aby wpisać tam popularyzację i przeciwdziałanie dezinformacji naukowej jako jedno z zadań uczelni.

Wiceministra zwróciła uwagę, że w Polsce nie ma dziś systemowych ram dla popularyzacji. - Często się słyszy, że popularyzacja nauki to taka „nauka niepoważna” albo „upraszczająca”, a osoby, które się tym zajmują, są często na uczelniach niedoceniane. My jednak podkreślamy, że to bardzo ważne zadanie. Dlatego trzeba zmienić spojrzenie na popularyzację. Stanie się ona elementem nowej ewaluacji, obejmującej lata 2026-2030. Ocena za ten okres przypadnie na rok 2031. Uczelnie mają więc dużo czasu, żeby się do tego przygotować i odnaleźć w popularyzacji w bardzo różnych formach - dodała.

Ewaluacja to ocena jakości działalności naukowej, którą przeprowadza się w ramach dyscyplin uprawianych w danym podmiocie. Ewaluacji podlegają z mocy ustawy uczelnie akademickie oraz instytuty Polskiej Akademii Nauk. Inne podmioty - np. uczelnie zawodowe - mogą do niej przystąpić dobrowolnie, co ułatwia im późniejsze zdobywanie grantów.

- Chcemy, żeby popularyzacja nauki odpowiadała nawet za 20 proc. oceny instytucjonalnej - zadeklarowała dr Zioło-Pużuk.

Zastrzegła przy tym, że resort nie chce nakładać dodatkowych zadań na naukowców. - Chcemy, żeby popularyzacja była ustawowym działaniem uczelni i instytucji naukowych. Będzie podlegać ocenie eksperckiej. Zakładamy, że nie stanie się to dodatkowym obciążeniem dla naukowców, i że nie będą oni rozliczani z działań popularyzatorskich. Chcemy natomiast, żeby mogli się tym zajmować ci, którzy chcą opowiadać o nauce i o swojej pracy. Ale nie oczekujemy, że pracownicy naukowi będą np. zajmować się ustawianiem stoisk na festiwalach nauki. Element organizacyjny działań popularyzatorskich powinien się znaleźć po stronie instytucji - wyjaśniła Karolina Zioło-Pużuk.

Propozycje rozwiązań systemowych dotyczących popularyzacji wypracowuje powołany w końcu 2025 roku Zespół ministra nauki ds. popularyzacji nauki, złożony z naukowców mających doświadczenie w popularyzacji, przedstawicieli mediów, centrów nauki i innych środowisk. Zmiany legislacyjne w zakresie ewaluacji, wzbogaconej o komponent popularyzacji, mają się pojawić do końca 2026 r.

- Dokonując zmian w przepisach, chcemy powiedzieć, że nauka ma walczyć z dezinformacją - między innymi właśnie poprzez popularyzację. Dlaczego? Doświadczenie ostatnich lat, choćby pandemii, a także wojny informacyjnej czy też kognitywnej pokazuje, że mamy niską odporność informacyjną jako społeczeństwo. Rozwój platform społecznościowych sprawia, że jesteśmy bardziej narażeni na fake newsy. Widzę, że skłonność do przyjmowania i przekazywania dalej informacji z niesprawdzonych źródeł dotyczy wielu osób, również polityków. Popularyzacja nauki może być narzędziem przeciwdziałania temu zagrożeniu i zwiększania zaufania do nauki - powiedziała wiceministra.

Dodała, że resort nauki chce wspierać popularyzację nauki systemowo. - Bo inicjatyw jest mnóstwo, na różnych poziomach. Chcemy je zmapować i zobaczyć, z jak dużą skalą mamy do czynienia - wskazała wiceministra. - Polskie uczelnie, instytuty Polskiej Akademii Nauk i instytuty badawcze od lat angażują się w popularyzację nauki, organizując regionalne festiwale nauki, jak Śląski Festiwal Nauki czy Dolnośląski Festiwal Nauki, uczestnicząc w piknikach naukowych albo tematycznych dniach i tygodniach, np. popularnych „Dniach Mózgu”. Wykonują świetną pracę. Jeżdżę na festiwale nauki i widzę, jak niesamowite rzeczy się tam dzieją.

Rok Popularyzacji Nauki oznacza też nowe formy wsparcia. - Chcemy zrealizować letnią szkołę dla dziennikarzy naukowych, szkolenia z popularyzacji dla młodych naukowców, a także prezentować dobre praktyki i wzorce w tym obszarze. Temat popularyzacji nauki włączymy też do inicjatyw ministerstwa, które już są realizowane - wymieniała wiceministra nauki i szkolnictwa wyższego.

W Roku Popularyzacji Nauki, na zlecenie ministerstwa nauki, Uniwersytet Śląski realizuje m.in. projekt POP Science. Z kolei na Uniwersytecie Warszawskim trwa program Nauka Sprawdza. Celem pierwszego projektu jest m.in. wypracowanie programu wspólnych działań i uruchomienie ogólnopolskiej sieci współpracy. Z kolei projekt Uniwersytetu Warszawskiego ma wspierać odporność społeczeństwa na dezinformację i fake newsy. Wspólnie z Instytutem Fizjologii i Patologii Słuchu ministerstwo organizuje też w 2026 roku 4. kongres Nauka dla Społeczeństwa. Tegoroczna edycja będzie rozszerzona o debaty poświęcone popularyzacji.

Rozmawiała Anna Ślązak (PAP)

zan/ agt/