Antropolog: pytanie o piątek trzynastego nie jest pytaniem naukowym

W 2026 r. w kalendarzu pojawią się trzy piątki przypadające trzynastego dnia miesiąca – to maksymalna możliwa liczba takich dni w jednym roku. Daty te to 13 lutego, 13 marca i 13 listopada. Choć dla wielu to jedynie kulturowa ciekawostka, piątek trzynastego wciąż wywołuje u części osób realne poczucie niepokoju.

– Nie istnieje coś takiego, jak uniwersalny, naturalny pech przypisany liczbom czy dniom tygodnia. Takie znaczenia zawsze są wytworem kultury – powiedział PAP dr Łukasz Sochacki z Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Zauważył, że w kręgu kultury chrześcijańskiej piątek od wieków był dniem szczególnym, kojarzonym z męką i śmiercią Jezusa Chrystusa.

– To dzień postu, wyrzeczenia i zakazów. A tam, gdzie pojawiają się ograniczenia, rodzi się niepewność i potrzeba ostrożności – zaznaczył.

Z kolei liczba trzynaście zyskała negatywne konotacje jako symbol nadmiaru i przekroczenia porządku.

– Dwanaście oznacza pełnię i harmonię: mamy 12 apostołów, 12 miesięcy, 12 pokoleń Izraela. Trzynastka to o jedno za dużo. Wprowadza pęknięcie i chaos – wyjaśnił Sochacki.

Zaznaczył, że podczas ostatniej wieczerzy przy stole zasiadało trzynaście osób. Judasz, utożsamiany z nadmiarową postacią, odegrał rolę niezbędną do uruchomienia dalszych wydarzeń prowadzących do ukrzyżowania i zbawienia.

– W kulturze ludowej to klasyczna figura trickstera, kogoś z pogranicza porządku i chaosu – dodał.

Piątek i trzynastka przez długi czas funkcjonowały jednak niezależnie. Ich połączenie w jeden superpechowy symbol to – jak podkreślił dr Sochacki – zjawisko stosunkowo nowe, sięgające przełomu XIX i XX w. i wzmocnione przez media i kulturę masową.

Antropolog zwrócił uwagę, że podobne mechanizmy działają także w innych częściach świata. W krajach Azji Wschodniej za pechową uchodzi liczba cztery, której wymowa jest zbliżona do wymowy słowa śmierć.

– W wielu szpitalach i hotelach nie ma czwartego piętra, a w samolotach brakuje miejsca numer cztery. Pokazuje to, że przesądy realnie wpływają na architekturę, ekonomię i codzienne decyzje – zaznaczył.

We Włoszech rolę feralnej liczby pełni 17, zwłaszcza gdy wypada w piątek, a w Grecji – wtorek trzynastego.

– Zmieniają się liczby i dni, ale mechanizm pozostaje ten sam: wyróżniamy momenty, w których świat może wymknąć się spod kontroli – powiedział Sochacki.

Według antropologa przesądy pełnią również funkcję adaptacyjną.

– Z perspektywy ewolucyjnej można je traktować jako zbiorowy mechanizm ostrożności. W dniach uznanych za niebezpieczne grupa zwalnia, unika ryzyka, jest bardziej uważna. To zwiększało szanse przetrwania – wyjaśnił.

Dodał, że przesądy nie są zjawiskiem negatywnym ani czymś, co należy wyplenić.

– Mit nie jest synonimem fałszu. Odpowiada na pytania o sens i pomaga radzić sobie z niepewnością. Pytanie o piątek trzynastego nie jest pytaniem naukowym, lecz egzystencjalnym. A na takie pytania kultura zawsze będzie tworzyć swoje odpowiedzi niezależnie od tego, jak nowoczesny stanie się świat – podsumował.

Mira Suchodolska (PAP)

Rozmowa z dr. Suchockim ukaże się w serwisie o godz. 6.01.

mir/ joz/