Muzeum Kolejnictwa na Śląsku w Jaworzynie Śląskiej powstało w 2004 r. na terenie zabytkowej lokomotywowni z przełomu XIX i XX w. Od ponad dwóch dekad zajmuje się ochroną, renowacją i udostępnianiem dziedzictwa kolejowego, jest jednym z najważniejszych ośrodków ochrony zabytków techniki w Polsce oraz największym muzeum kolejowym w kraju pod względem liczby zgromadzonych eksponatów.

- Nieprzypadkowo muzeum działa właśnie w Jaworzynie Śląskiej. To jeden z najstarszych i najważniejszych historycznych węzłów kolejowych na Dolnym Śląsku. Przez dziesięciolecia krzyżowały się tutaj najważniejsze szlaki kolejowe regionu, a sama Jaworzyna stała się miejscem pracy i życia wielu pokoleń kolejarzy – powiedziała PAP Katarzyna Szczerbińska-Tercjak, od 20 lat dyrektorka Muzeum Kolejnictwa na Śląsku. - Dziś jest to miejsce szczególne dla miłośników kolei z całej Polski – dodała.

Muzeum każdego roku odwiedzają dziesiątki tysięcy gości z Polski i zagranicy. Zwiedzanie obejmuje ponad dwa hektary historycznego terenu kolejowego wraz z budynkami dawnej lokomotywowni, warsztatami oraz zachowaną infrastrukturą techniczną. W zbiorach muzeum znajduje się ponad 150 wagonów pochodzących z okresu od końca XIX w. do lat 70. XX wieku oraz ponad 40 parowozów konstrukcji polskiej, niemieckiej, amerykańskiej i brytyjskiej. Prezentowane są również lokomotywy spalinowe i elektryczne oraz bogata kolekcja urządzeń sterowania ruchem i pamiątek kolejowych.

- Naszym celem jest pokazywanie historii w sposób nowoczesny i angażujący. Zwiedzający nie tylko oglądają eksponaty, ale mogą wejść do wielu historycznych wagonów, przejechać się po czynnej muzealnej bocznicy kolejowej, skorzystać z symulatora jazdy lokomotywą czy wziąć udział w rodzinnej grze terenowej – wyjaśniła szefowa placówki. - Na terenie muzeum działa także strefa gastronomiczna, sklep z pamiątkami oraz przestrzenie do wydarzeń edukacyjnych i rodzinnych – dodała.

Obok zabytkowych pojazdów, wśród najciekawszych ekspozycji Muzeum Kolejnictwa na Śląsku znajdują się odtworzone gabinety naczelników stacji z różnych epok, gabinet lekarza kolejowego, historyczna kasa biletowa, drukarnia PKP oraz unikatowa Pracownia ODRA z komputerem ODRA 1305. Dużym zainteresowaniem cieszy się także wielkoformatowa makieta kolejowa w skali H0, powstała jako pomoc dydaktyczna dla szkoły kolejowej.

Ogromną wartością muzeum są przewodnicy, którzy opowiadają nie tylko o eksponatach, ale przede wszystkim o ludziach kolei – ich pracy, pasji i codzienności. Dzięki temu zwiedzanie staje się żywą lekcją historii.

- Na czas wakacji przygotowaliśmy bogaty program wydarzeń: spacery muzealno-miejskie po Jaworzynie Śląskiej, „Filmowe Zakamarki Muzeum”, widowiska dla dzieci „Stoi na stacji lokomotywa”, spotkania seniorów „Kolejowe Wspomnienia”, kuratorskie zwiedzania „Zakamarki Muzeum” oraz wieczorne zwiedzanie zabytkowej lokomotywowni. Kulminacją sezonu będzie festiwal „Autentyczne Historie”, poświęcony ludziom kolei, przemysłu i regionu – powiedziała dyrektorka muzeum.

- Często powtarzamy, że w naszym muzeum historia nie stoi za szybą. Można wejść do wagonów sprzed ponad stu lat, zobaczyć miejsca pracy kolejarzy, przejechać się po muzealnych torach i usłyszeć opowieści ludzi związanych z koleją. To właśnie ten bezpośredni kontakt z autentycznym dziedzictwem sprawia, że wizyta staje się podróżą w czasie, która pozostaje w pamięci na długo – tłumaczyła Szczerbińska-Tercjak.

24 września 1926 r. prezydent RP Ignacy Mościcki powołał przedsiębiorstwo „Polskie Koleje Państwowe”, które miało objąć zarząd nad całym transportem kolejowym w kraju. W setną rocznicę tego wydarzenia Sejm ustanowił rok 2026 Rokiem Kolei Polskiej.

- Ogłoszenie przez Sejm Roku Kolei Polskiej traktujemy jako wyjątkową okazję do przypomnienia roli, jaką kolej odegrała w rozwoju naszego kraju. Liczymy na jeszcze większe zainteresowanie historią transportu, techniki oraz ludzi kolei. Mamy również nadzieję, że będzie to moment dostrzeżenia ogromnego społecznego zaangażowania pasjonatów, wolontariuszy, muzealników i organizacji, które od lat ratują zabytki kolejowe przed zniszczeniem. Wiele eksponatów, które dziś można oglądać w muzeach, przetrwało wyłącznie dzięki ich determinacji i pracy – podkreśliła Szczerbińska-Tercjak.

Dyrektorka jaworzyńskiego muzeum zauważyła również, że Rok Kolei Polskiej to szansa na rozpoczęcie szerszej dyskusji o finansowaniu ochrony dziedzictwa technicznego. Wskazała, że wielkim pragnieniem środowiska kolejowego jest utrzymanie oraz przywracanie do ruchu zabytkowych parowozów. - Czynny parowóz nie jest jedynie muzealnym eksponatem – to żywa historia, która pozwala kolejnym pokoleniom zobaczyć, usłyszeć i poczuć prawdziwą kolej sprzed dziesięcioleci. Zachowanie takich obiektów wymaga jednak bardzo dużych nakładów finansowych i systemowego wsparcia – tłumaczyła Szczerbińska-Tercjak.

Obecnie Muzeum Kolejnictwa na Śląsku realizuje największy w swojej historii projekt inwestycyjny, obejmujący rewitalizację terenu oraz modernizację infrastruktury muzealnej. W ramach przedsięwzięcia pod nazwą „Kolej Łączy Kultury” przebudowywanych i odnawianych jest ponad 30 eksponatów, a także budynek administracji wraz z otoczeniem. - To kompleksowe działanie, które pozwala nie tylko ratować zabytki, ale również podnosić standard ich ekspozycji i udostępniania zwiedzającym. Jednocześnie podkreślamy, że mimo prowadzonych prac remontowych muzeum pozostaje w pełni otwarte dla odwiedzających i realizuje swoją misję edukacyjną oraz wystawienniczą bez przerwy – powiedziała dyrektorka placówki.

Od ponad 180 lat kolej nierozerwalnie wpisuje się w polską historię. Pierwszą linią kolejową na ziemiach polskich była uruchomiona w 1842 r. w zaborze pruskim Kolej Górnośląska, która połączyła Wrocław z Oławą. W 1845 r. otwarto Kolej Warszawsko-Wiedeńską, pierwszą linię kolejową na ziemiach Królestwa Polskiego (zabór rosyjski). Łączyła ona Warszawę z granicą austriacką znajdującą się wówczas w okolicach Zebrzydowic. Kilka lat później również na ziemiach polskich w zaborze austriackim utworzono pierwszą linię kolejową. Prowadziła ona ze Skupienia, miejscowości na granicy pruskiej, do Krakowa, wraz z odnogą ze Szczakowej do granicy rosyjskiej. Kolej ta otwarta została 13 października 1847 r.

W drugiej połowie XIX w. i na początku XX w. zaborcy rozbudowywali sieć kolejową na ziemiach polskich. Z jednej strony chodziło o usprawnienie transportu towarów i pasażerów, z drugiej o cele militarne, które w praktyce miały dla nich znaczenie nadrzędne.

Od odzyskania przez Polskę niepodległości (11 listopada 1918 r.) do czasu, gdy prezydent Ignacy Mościcki utworzył przedsiębiorstwo PKP, sprawami kolei zajmowało się Ministerstwo Kolei Żelaznych (1919–1924), a po zmianie nazwy – Ministerstwo Kolei (1924–1926). W niepodległej Polsce rozpoczęła się odbudowa linii kolejowych oraz rozbudowa taboru.

80 lat powojennej historii PKP to rozległa opowieść o powstawaniu nowych linii kolejowych, elektryfikacji kolejnych tras oraz o rozwoju taboru kolejowego. Od lat 90. PKP mierzyły się jednak ze spadkiem liczby pasażerów i likwidacją wielu połączeń kolejowych. Według danych Urzędu Transportu Kolejowego w 2024 r. ponad 407,5 mln pasażerów podróżowało w Polsce koleją.

Tomasz Szczerbicki (PAP)

szt/ aszw/