Badaczka: równość płci trzeba mocno zakorzenić w kolejnym programie ramowym UE

Dr Linkova jest jedną z prelegentek Europejskich Dni Badań Naukowych i Innowacji, które trwają w Brukseli. Na co dzień kieruje Centrum ds. Płci i Nauki w Instytucie Socjologii Czeskiej Akademii Nauk. Jest współprzewodniczącą grupy ds. równości płci w European Research Area Forum przy Komisji Europejskiej. Koordynuje projekt GENDERACTIONplus2027, realizowany w ramach programu Horyzont Europa.

Obecność kobiet w nauce to - według niej - przede wszystkim lepsze badania. - Coraz więcej badań wskazuje, że większy udział kobiet w zespołach badawczych, a także obejmowanie przez nie funkcji kierowniczych sprzyja prowadzeniu badań bardziej inkluzywnych i lepiej uwzględniających potrzeby kobiet. Przykładowo, w dużym badaniu obejmującym ponad sześć milionów publikacji naukowych, opublikowanym w czasopiśmie PNAS, wykazano, że zespoły złożone z kobiet i mężczyzn prowadziły bardziej innowacyjne badania, które wywierały większy wpływ – powiedziała PAP dr Marcela Linkova.

Oczywiście nie oznacza to, że kobiety prowadzą badania w odmienny sposób tylko dlatego, że są kobietami. Różnorodność wnosi jednak do nauki odmienne doświadczenia, perspektywy i pytania badawcze, z których część przez długi czas była pomijana przez środowisko naukowe. - Dlatego warto zastanowić się, co się dzieje, gdy kobiet w nauce brakuje. Czyje potrzeby są wówczas pomijane? Jakie pytania nigdy nie zostają zadane? Mamy wiele przykładów takich sytuacji, szczególnie w badaniach medycznych - podkreśliła.

W Unii Europejskiej podjęto szereg działań na rzecz zrównoważenia płci w nauce. W marcu br. KE przedstawiła nową strategię równości płci na lata 2026–2030. Jednym z jej elementów jest zwiększenie udziału kobiet w nauce, innowacjach, startupach oraz w zawodach związanych z naukami ścisłymi i technologią. Zapowiedziano też przygotowanie pierwszego unijnego Action Plan for Women in Research, Innovation and Startups. Według zapowiedzi do 2030 roku ma on uczynić Europę najbardziej atrakcyjnym miejscem na świecie dla kobiet pracujących w tych sektorach.

- Popieram tę ambicję. Pytanie tylko, co można osiągnąć w ciągu zaledwie czterech lat, biorąc pod uwagę rzeczywiste zasoby, wsparcie ze strony kierownictwa instytucji oraz warunki pracy osób odpowiedzialnych za realizację tego celu – zauważyła badaczka.

Wskazała, że w latach 2021–2025 powstało jednak wiele nowych narzędzi i nowych ustaleń badawczych. Jednym z ważniejszych było wprowadzenie obowiązku posiadania Planu na rzecz Równości Płci (Gender Equality Plan, GEP) jako warunku kwalifikowalności do finansowania w programie Horyzont Europa. Zdaniem dr Linkovej w wielu krajach nie podejmowano by żadnych działań na poziomie instytucjonalnym, gdyby nie wymóg posiadania GEP. To też działania przeciwdziałające przemocy ze względu na płeć, postępy w uwzględnianiu wymiaru płci w badaniach i innowacjach.

- Teraz potrzebujemy konsekwentnych działań i rozliczania z ich realizacji. Równość płci musi zostać mocno zakorzeniona w kolejnym unijnym programie ramowym. Plany na rzecz równości płci były ważnym krokiem, ale teraz musimy jeszcze bardziej skoncentrować się na ich wdrażaniu i odpowiedzialności za realizację przyjętych zobowiązań - zaznaczyła.

Jak zauważyła, kariera akademicka nadal premiuje nieprzerwaną ścieżkę zawodową, długie godziny pracy i stałą dyspozycyjność. Wszystko to odbywa się w warunkach dużej niepewności zatrudnienia i braku stabilności. Kobiety mają również nierówny dostęp do sieci kontaktów, zasobów i uznania, a ponadto często przejmują większą część obowiązków dydaktycznych, administracyjnych i opiekuńczych. Nie można też ignorować wpływu stereotypów związanych z płcią na sposób, w jaki oceniamy jakość pracy i potencjał przywódczy.

- Zawsze z dużym sceptycyzmem podchodzę do wyjaśniania tych nierówności indywidualnymi wyborami kobiet. Oczywiście ludzie podejmują decyzje, ale robią to w określonych warunkach, które często bardzo ograniczają ich możliwości - zaznaczyła.

Skutki tego widać i w Polsce, i w Czechach. - Byłabym ostrożna z prostym podziałem na Europę Wschodnią i Zachodnią, można jednak bezpiecznie stwierdzić, że podejście zakładające zmiany instytucjonalne jest bardziej zakorzenione w krajach Europy Zachodniej, Północnej i Południowej. Historycznie obserwujemy też więcej programów wspierających kobiety w krajach zachodnich i północnych, na przykład mających na celu zwiększenie ich udziału na stanowiskach kierowniczych i wśród profesorów - wyjaśniła rozmówczyni PAP.

W roku akademickim 2024/25 uczelnie w Polsce zatrudniały 96,1 tys. nauczycieli akademickich, w tym 47,1 tys. kobiet. Najwyższy udział kobiet był na stanowisku asystenta (55 proc.), a najniższy wśród profesorów (38 proc.). Z najnowszego raportu zespołu dr Linkovej obejmującego 2024 rok wynika, że w Czechach kobiety stanowią zaledwie 24,2 proc. osób zatrudnionych w działalności badawczej, w przeliczeniu na pełne etaty, i tylko 16,2 proc. profesorów.

- Należymy do najsłabiej wypadających pod tym względem krajów UE, a w ciągu ostatnich 20 lat nastąpił bardzo niewielki postęp, mimo że liczba naukowców w kraju się podwoiła – przyznała badaczka. - Szczególnie frustrujące jest to, że mamy wiele wysoko wykwalifikowanych kobiet. Nasz system nauki nie tworzy jednak warunków, które pozwalałyby im rozwijać udane kariery badawcze - dodała.

U naszych południowych sąsiadów podjęto jednak szereg działań równościowych. Do 2024 roku plany na rzecz równości płci jako wymóg uczestnictwa w programie Horyzont Europa oraz w niektórych krajowych programach finansowania badań przyjęły wszystkie publiczne i państwowe uczelnie wyższe oraz ponad 90 proc. instytutów Czeskiej Akademii Nauk. Dzięki temu instytucje zaczęły znacznie poważniej traktować kwestie równości płci.

- W ostatnim czasie poczyniliśmy też znaczne postępy w przeciwdziałaniu przemocy ze względu na płeć. Obejmują one m.in. nowelizację ustawy o szkolnictwie wyższym, która wprowadziła obowiązek tworzenia punktów kontaktowych, powołanie Platformy Rzeczników Akademickich (School Ombuds Platform) oraz opracowanie minimalnych standardów polityk instytucjonalnych – opisała rozmówczyni PAP.

Wiele instytucji zmaga się jednak z brakiem zasobów, odpowiedniej wiedzy eksperckiej i trudnościami we wdrażaniu przyjętych rozwiązań. Kierownictwa uczelni i instytutów nie zawsze traktują też tę pracę wystarczająco poważnie. - Czeski system nauki nadal jest dość sztywny. Styl zarządzania częściej opiera się na intuicji, a nawet autorytaryzmie, niż na włączaniu pracowników w podejmowanie decyzji - wskazała.

Z Brukseli Ewelina Krajczyńska-Wujec (PAP)

ekr/ bar/