Resort cyfryzacji przekazał PAP, że większość incydentów w polskiej cyberprzestrzeni ma charakter przestępstw motywowanych finansowo, a skala oszustw związanych m.in. z fałszywymi inwestycjami, przelewami, rzekomymi opłatami przesyłkowymi czy zaległymi fakturami „jest alarmująca”. W związku z tym w strategii cyberbezpieczeństwa przyjętej przez rząd zapowiedziano m.in. rozwiązania prawne, które mają umożliwić organom ścigania szybszy dostęp do informacji stanowiących tajemnicę bankową. Chodzi dostęp funkcjonariuszy do danych objętych tajemnicą - w sprawach oszustw internetowych - tylko za zgodą prokuratura i z pominięciem zgody sądu okręgowego, jak jest obecnie.

- Szybki dostęp do tajemnicy bankowej, z pominięciem czasochłonnych procedur, może zwiększyć szansę na odzyskanie środków, które zostały już przelane oszustom – przekazał PAP wicedyrektor Departamentu Cyberbezpieczeństwa w Ministerstwie Cyfryzacji Marcin Wysocki. Przekonywał, że dzięki tym zmianom banki będą mogły być informowane o przestępstwie niemal natychmiast po zgłoszeniu oszustwa przez osobę poszkodowaną. To z kolei pozwoli na cofnięcie lub zablokowanie transferu pieniędzy, zanim cyberprzestępcy przeleją je za granicę albo przetransferują na kryptowaluty – powiedział Wysocki.

Jak przekazał PAP adwokat Michał Opala z kancelarii „Sołtysiński Kawecki & Szlęzak”, przestępcy potrafią w ciągu kilku godzin lub dni przetransferować wyłudzone pieniądze przez wiele rachunków, również zagranicznych. „W praktyce oznacza to, że bez sprawnej współpracy międzynarodowej skuteczne śledzenie tych przepływów jest znacząco utrudnione. W takiej sytuacji klasyczne instrumenty procesowe, takie jak blokada rachunku, okazują się często spóźnione, ponieważ pokrzywdzeni orientują się o kradzieży, gdy środki zostały już wyprowadzone” - podkreślił ekspert.

Jak tłumaczył, z perspektywy prokuratury kluczowe staje się szybkie odtworzenie ścieżki przepływu środków, zgodnie z podejściem „follow the money”. A to z kolei oznacza konieczność natychmiastowego dostępu do historii rachunków bankowych i ustalenie dokąd dalej przekazano środki. „I tutaj strategia cyberbezpieczeństwa słusznie dostrzega problem – dzisiejsze procedury są po prostu za wolne. Każde opóźnienie powoduje, że pieniądze znikają w kolejnych transakcjach i szanse ich odzyskania drastycznie maleją” - zaznaczył Opala.

Jednocześnie - jego zdaniem - przekazanie prokuratorowi pełnej kompetencji do sięgania po dane objęte tajemnicą bankową, to „bardzo poważna zmiana systemowa”. Może ona zwiększyć efektywność postępowań, zwłaszcza w pierwszej fazie, ale jednocześnie oznaczałaby ograniczenie kontroli sądowej, która - jak podkreślił ekspert - pełni funkcję gwarancyjną. „I to jest moment, w którym trzeba bardzo uważać, żeby nie zaburzyć równowagi między skutecznością ścigania a ochroną praw obywatelskich” - podkreślił.

- Zamiast utrzymywania fikcyjnej kontroli sądowej nad dostępem do tajemnicy bankowej, potrzebny jest mechanizm efektywnej wyrywkowej kontroli następczej, w której sądy mogłyby weryfikować niektóre działania służb, już po ich przeprowadzeniu. Dzięki temu służby będą mogły niezwłocznie uzyskać niezbędne dane, a jednocześnie nie wzrośnie ryzyko nadużyć, bo funkcjonariusze będą zdawać sobie sprawę, że ich działania mogą w przyszłości podlegać kontroli – ocenił z kolei prawnik i wiceprezes Fundacji Panoptykon Wojciech Klicki.

Adwokat Michał Opala zwrócił z kolei uwagę, że nawet szybkie dotarcie do danych objętych tajemnicą bankową, nie gwarantuje sukcesu w postaci odzyskania środków czy wykrycia sprawców oszustwa. „Brakuje jednolitych standardów zabezpieczania dowodów cyfrowych, a poziom opinii biegłych jest nierówny. Do tego dochodzi ogromne wyzwanie analityczne. Dzisiejsze postępowania wymagają pracy na bardzo dużych zbiorach danych i bez odpowiednich narzędzi oraz wyspecjalizowanych zespołów trudno mówić o skuteczności” - podkreślił ekspert.

Jego zdaniem nie wystarczy więc zwiększyć uprawnienia organów ścigania. „Jeżeli nie poprawimy jakości i szybkości zabezpieczenia dowodów i nie wzmocnimy zdolności analitycznych, to nawet najlepsze przepisy nie przełożą się na realną skuteczność. Bo dzisiaj problemem nie jest tylko dostęp do danych, ale to, co jesteśmy w stanie z tymi danymi zrobić w procesie karnym” - ocenił adwokat.

Strategia cyberbezpieczeństwa zakłada też, że służby mają zyskać nowe, „stosowne i niebudzące wątpliwości” uprawnienia do rozpoznawania, przeciwdziałania i zwalczaniu zagrożeń terrorystycznych oraz zwalczaniu działalności obcych służb specjalnych w polskiej cyberprzestrzeni. Z dokumentu wynika, że w tym celu zostaną zmienione przepisy Kodeksu karnego. Planowana jest także zmiana przepisów, która umożliwi ograniczenie odpowiedzialności karnej funkcjonariuszy służb specjalnych i służb o charakterze policyjnym za niektóre czynności podejmowane w ramach walki z cyberprzestępczością.

Zdaniem prawnika Wojciecha Klickiego, zapisy te świadczą o tym, że strategia cyberbezpieczeństwa została napisana „na potrzeby i z perspektywy służb”. - Im silniejsze uprawnienia otrzymują służby, tym silniejszy i bardziej skuteczny powinien być nadzór nad nimi. W strategii tej symetrii brakuje. Bezpieczeństwo narodowe powinno być rozumiane szeroko: nie tylko jako ochrona przed zagrożeniami zewnętrznymi, ale także jako gwarancja, że państwo nie będzie działało na szkodę swoich obywateli. O konkretnych gwarancjach nie ma w strategii ani słowa – ocenił ekspert.

W strategii podkreślono, że w trakcie jej wdrażania „rząd będzie w pełni gwarantował prawo do prywatności oraz stał na stanowisku, że wolny i otwarty internet jest istotnym elementem funkcjonowania współczesnego społeczeństw”. Zdaniem Klickiego taka gwarancja nie jest wystarczająca. Jednocześnie w dokumencie napisano, że prawo do prywatności nie może utrudniać identyfikacji cyberprzestępców oraz ich ścigania i nie może zapewniać im bezkarności.

„Jeśli chodzi o nowe uprawnienia służb specjalnych w kontekście zwalczania zagrożeń o charakterze terrorystycznym i zwalczania działalności obcych służb specjalnych w cyberprzestrzeni, pragniemy zaznaczyć, że szczegóły wspomnianego zagadnienia będą przedmiotem dalszych prac prowadzonych w toku transparentnego procesu legislacyjnego. Chcemy też podkreślić, że Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego podziela potrzebę dbałości o konstytucyjne prawa obywateli przy jednoczesnym skoncentrowaniu się na wprowadzeniu rozwiązań umożliwiających walkę z najpoważniejszymi zagrożeniami w cyberprzestrzeni” - poinformował PAP Jacek Dobrzyński, rzecznik prasowy ministra koordynatora służb specjalnych.

Według wiceprezesa Panoptykonu Polska jest krajem, który „odstaje od standardów unijnych i jest na szarym końcu w UE”, jeżeli chodzi o to, w jaki sposób sprawowana jest kontrola nad działaniami służb specjalnych. - Obecnie mamy tylko fragmentarny i iluzoryczny nadzór sądów nad stosowaniem kontroli operacyjnej. A więc biorąc pod uwagę punkt wyjścia, czyli fatalną sytuację dotyczącą nadzoru, nie mogłem czytać strategii cyberbezpieczeństwa z entuzjazmem. Uprawnienia służb mogą być zwiększane tylko pod warunkiem zwiększenia kontroli – zaznaczył ekspert.

Pokreślił jednocześnie, że aby pomysły zawarte w strategii cyberbezpieczeństwa zostały zrealizowane, muszą znaleźć odzwierciedlenie w przepisach rangi ustawowej. - Dopiero konkretne projekty przepisów pozwolą na pełną ocenę zmian, jakie nas czekają – zaznaczył Klicki.

- Służbom należy zapewnić odpowiedni i proporcjonalny mechanizm, aby mogły skutecznie zapobiegać przestępczości w świecie cyfrowym. Na pewno należy też dbać o to, żeby działania służb były adekwatne do zaistniałej sytuacji, czyli zapewnić efektywny system kontroli nad nimi – przekazał z kolei Marcin Wysocki z MC, pytany o zapowiedziane w strategii zwiększanie uprawnień służbom specjalnym.

Jednocześnie resort cyfryzacji poinformował, że celem strategii „nie jest umacnianie kontroli nad służbami”. Ministerstwo potwierdziło, że dokument jest efektem współpracy z organami ściągania, które - jak podano - wskazywały na rozwiązania konieczne do efektywnego realizowania swoich zadań. Zdaniem MC obowiązujące przepisy nie zapewniają organom ścigania skutecznych narzędzi, co skutkuje „poczuciem bezradności ofiar i bezkarnością sprawców”.

10 marca Rada Ministrów przyjęła Strategię Cyberbezpieczeństwa Rzeczypospolitej Polskiej na lata 2025-2029, przygotowaną przez Ministerstwo Cyfryzacji, we współpracy z innymi resortami oraz instytucjami kluczowymi dla bezpieczeństwa państwa. Dokument wyznacza kierunki rozwoju bezpieczeństwa cyfrowego państwa i ma wzmocnić Krajowy System Cyberbezpieczeństwa.

Monika Blandyna Lewkowicz (PAP)

mbl/